Geografia jako nauka

Cele:
Uczeń:
- potrafi określić przedmiot i cel badań geograficznych;
- wymienia nazwiska odkrywców i badaczy mających związek z naukami geograficznymi;
- potrafi określić granice powłoki ziemskiej;
- potrafi zakwalifikować poszczególne dyscypliny naukowe geografii do zadań geografii fizycznej i geografii społeczno-ekonomicznej;
- zna zakres badań poszczególnych dyscyplin naukowych;
- jest przekonany o przestrzennym charakterze nauk geograficznych;
- wie, na czym polega interdyscyplinarność geografii i potrafi przedstawić kilka związków nauk geograficznych z innymi naukami.

Treści przedstawiane na lekcji:
Pierwsze myśli geograficzne pojawiły się już u ludów pierwotnych i dotyczyły orientacji w terenie, np. w stosunku do rzek czy grzbietów górskich, znajomości czasu, zjawisk meteorologicznych, prądów morskich itp. Początkowo informacje te były bardziej wykorzystywane do celów magicznych, niż miały związku z prawdziwą nauką.
Opisywano też Ziemię, którą wyobrażano sobie jako krążek porozcinany ciekami wodnymi, oblany ze wszystkich stron oceanem i przykryty kloszem nieba. Z czasem wiadomości geograficzne były wykorzystywane do potrzeb wojskowych, handlowych i politycznych.
Zagadnieniami Ziemi i wszechświata pasjonowali się przede wszystkim Grecy. Pierwsze dowody kulistego kształtu Ziemi dostarczył Arystoteles, obserwując zanikanie statków na morzu, czy kolisty cień Ziemi na Księżycu, a potwierdził je Eratostenes z Cyreny, który wykonał pierwsze pomiary Ziemi, mierząc część południka pomiędzy Aleksandrią, a Asuanem. On też po raz pierwszy użył terminu geografia, określając przedmiot jej badań. Od tego czasu, aż do początków geografii nowożytnej przedmiotem geografii były przede wszystkim odkrycia geograficzne (np. dokonane przez Bartolomeo Diaz, który jako pierwszy dopłynął do Przylądka Dobrej Nadziei na południu Afryki w 1488 r., Krzysztofa Kolumba i Amerigo Vespucciego wyprawy do Indii, które przyniosły odkrycie lądów Ameryki w latach 1492-1503). Wyprawa Ferdynanda Magellana w latach 1519-1521, w której zginął tragicznie, zakończyła się opłynięciem Ziemi dookoła i wieloma odkryciami na Oceanie Spokojnym (wyprawę doprowadził do końca Juan Sebastian Elcano). Kulistość Ziemi dotychczas teoretycznie uzasadniana, znalazła potwierdzenie.
Ważne też dla znajomości Oceanu Spokojnego były wyprawy Jamesa Cook’a, który odkrył nieznane zupełnie wyspy Oceanii (Nową Kaledonię) i stwierdził wyspowość Nowej Zelandii, oraz fakt, że Australia jest odrębnym kontynentem.
Warto jeszcze wspomnieć o Abrahamie Ortelius, który opracował pierwszy w świecie atlas świata w 1570 r.
Wielu znanych Polaków prowadziło badania i dokonywało odkryć na świecie, np.
- Henryk Arctowski badał kraje polarne,
- Jan Czekanowski – badał środkową Afrykę,
- Aleksander Czekański i Jan Czerski (geolog i paleontolog) – badali Syberię (od Jana Czerskiego noszą nazwę Góry Czerskiego),
- Ignacy Domeyko (geolog i mineralog) – badał obszar Andów w Chile (od niego powstały nazwy: góry w Andach i miasta w Chile),
- Antoni Dobrowolski – badał Antarktydę (nazwa stacji na Antarktydzie pochodzi od jego nazwiska),
- Edmund Strzelecki - badał Australię (nazwał najwyższy szczyt Górą Kościuszki).
Następuje dalszy rozwój nauk astronomicznych począwszy od teorii Ptolemeusza z II w n.e. zakładającej układ geocentryczny, po teorię z XVI w Mikołaja Kopernika, zakładającą układ heliocentryczny.
Inni znani Polacy to: Eugeniusz Romer (kartograf), Ignacy Łukasiewicz (twórca przemysłu naftowego, wynikiem jego odkrycia była pierwsza w świecie kopalnia ropy naftowej w 1854 r w Bóbrce), Stanisław Staszic (opracował mapę geologiczną Polski i odkrył złoża węgla kamiennego na Górnym Śląsku).

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat historii odkryć geograficznych: kliknij w to miejsce...

Geografia (gr. gē – ziemia, gráphein – opisywać; opis Ziemi) jest to nauka o powłoce ziemskiej, o jej przestrzennym zróżnicowaniu pod względem przyrodniczym i społeczno-gospodarczym oraz o związkach, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi zjawiskami w jej obrębie, zwłaszcza pomiędzy zjawiskami przyrodniczymi, a zjawiskami społeczno-gospodarczymi.
Powłoka ziemska (epigeosfera) to przestrzeń na pograniczu warstw: gazowej, ciekłej i stałej do takiej wysokości i do takiej głębokości, do jakiej sięga gospodarcza działalność człowieka. Powłoka ziemska pokrywa się z biosferą, czyli sferą życia na Ziemi.
W warstwie stałej występują sfery: litosfera i pedosfera, warstwa ciekła to hydrosfera i warstwa gazowa to atmosfera. Te sfery wzajemnie oddziałują na siebie, np. dzięki odpowiedniemu składowi chemicznemu atmosfery, na lądach żyją organizmy, woda jest podstawowym składnikiem pokarmu organizmów żyjących, a zróżnicowanie powierzchni litosfery i rozmieszczenie wód na Ziemi (hydrosfery) wpływa na warunki klimatyczne w atmosferze.

W związku z tym, że powłoka ziemska znajduje się w trzech różnych stanach skupienia, a jej przedmiotem jest także przestrzenne zróżnicowanie działalności ludzkich społeczeństw, stosowane są różne metody jej badania i wykształcił się rozbudowany system nauk geograficznych.
Przedmiot ich badań obejmuje swoim zasięgiem albo całą powłokę ziemską, wtedy są to dyscypliny w obrębie geografii ogólnej, albo jest zawężony do poszczególnych kontynentów, oceanów, krajów lub krain i wtedy są to dyscypliny w obrębie geografii regionalnej.
Wspomniane w definicji geografii zjawiska zachodzą bez udziału człowieka i zajmuje się nimi geografia fizyczna (pojęcie wprowadził Immanuel Kant, potem Alexander Humboldt), ale też wynikają z jego społeczno-gospodarczej działalności – zajmuje się nimi geografia ekonomiczna (Karol Ritter był pierwszym jej przedstawicielem).
Zadaniem geografii fizycznej jest więc badanie naturalnych składników powłoki ziemskiej, takich jak:
- Ziemi jako planety, jej ruchów i ich konsekwencji – geografia astronomiczna;
- ukształtowania powierzchni Ziemi i procesów zmieniających powierzchnię planety – geomorfologia;
- skorupy ziemskiej i procesów zachodzących w jej wnętrzu – geologia;
- atmosfery – meteorologia i klimatologia;
- hydrosfery: budowy i morfologii dna oceanów – oceanologia; budowy i morfologii wód lądowych - hydrologia; nauce o lądolodach i lodowcach górskich – glacjologia;
- gleby – pedologia;
- rozmieszczenia roślin i zwierząt – biogeografia;
Zadaniem geografii społeczno-ekonomicznej jest rozwijanie wiedzy na temat działalności człowieka, takiej jak:
- rozmieszczenia ludności, kierunków jej migracji, zróżnicowania pod względem językowym, religijnym, narodowościowym, rasowym, przyrostu naturalnego, procesów urbanizacyjnych – geografia zaludnienia i osadnictwa;
- politycznego podziału świata i różnych form organizacji - geografia polityczna;
- pozyskania i przetwarzania surowców mineralnych – geografia przemysłu;
- uprawy roślin i hodowli zwierząt oraz produkcji żywności – geografia rolnictwa;
- ruchu turystycznego – geografia turyzmu;
- przemieszczania ładunków, osób i informacji – geografia komunikacji;
- sprzedaży i kupna dóbr materialnych – geografia handlu lub ogólniej: geografia usług.
Wyniki badań wymienionych powyżej dyscyplin naukowych bardzo często są przedstawiane na mapach. Nauka o mapach, zasadach ich sporządzania i korzystania z nich nazywa się kartografią.
Praktyczne zastosowanie wyników badań geograficznych różnych dziedzin życia i planowania przestrzennego, w medycynie, w wojsku znajduje odzwierciedlenie w tzw. geografii stosowanej. W jej skład wchodzi geografia wojskowa, medyczna, planowania przestrzennego.
Przedmiotem nauczania geografii jest popularyzowanie wybranych wyników badań geograficznych, rozwijanie umiejętności poznawczych i kształtowanie określonych przekonań i postaw w odniesieniu do wiedzy geograficznej.
Domeną nauk geograficznych odróżniającą je od innych nauk, jest przestrzenne ujęcie badanych zjawisk. Ludność żyje bowiem i prowadzi działalność w przestrzeni przyrodniczej, czyli miejscu naturalnego siedliska żywych organizmów, zespołu przedmiotów i zjawisk. Przestrzenią są poszczególne sfery Ziemi. Prowadzenie działalności gospodarczej przez człowieka w obrębie tych sfer, prowadzi do powstania przestrzeni geograficznej.
Niemniej jednak, bardzo często można się spotkać z wykorzystywaniem wiedzy innych nauk dla rozwijania wiedzy geograficznej, np.:
- zagadnienia związane ze skalą mapy – związek z matematyką;
- zagadnienia związane z ruchem Ziemi, obliczaniem wysokości Słońca nad horyzontem – związek z fizyką;
- zagadnienia związane z właściwościami minerałów i skał, procesami wietrzenia zwłaszcza chemicznego – związek z chemią;
- zagadnienia związane z rozmieszczeniem roślin i zwierząt na Ziemi – związek z zoologią i botaniką;
- zagadnienia związane z działalnością człowieka – związek z socjologią, politologią, religią itd.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat historii odkryć geograficznych: kliknij w to miejsce...

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Posługując się dostępnymi źródłami informacji, wykonaj tabelę, w której umieścisz nazwisko uczonego i jego najważniejsze dokonania naukowe.
2. Wyznacz granice badań nauk geograficznych.
3. Kto wprowadził pojęcie geografii, geografii fizycznej, geografii społeczno-ekonomicznej.
4. Kogo uważa się za twórcę geografii nowożytnej?

5. Wymień po pięć przykładów dyscyplin naukowych zaliczanych do geografii fizycznej i geografii społeczno-ekonomicznej.
6. Omów przedmiot badań kartografii, geografii regionalnej i geografii stosowanej.
7. Wskaż związki nauk geograficznych z innymi naukami.
Na lepszą ocenę:
1. Wymień nazwiska kilku podróżników na świecie i przedstaw ich odkrycia.
2. Wymień przynajmniej trzech znanych polskich geografów i określ co było przedmiotem ich badań.
3. Przedstaw współzależności między sferami występującymi na Ziemi.
4. Podaj kilka podstawowych cech, które odróżniają geografię od pozostałych nauk.
5. Zastanów się nad potrzebą kontynuacji rozwoju nauk geograficznych.
6. Które dyscypliny naukowe, twoim zdaniem, niosą największe bogactwo odkryć w obecnych czasach?
7. Poszukaj w wybranych przez ciebie źródłach, dyscyplin nauk geograficznych, które nie zostały wymienione przez nauczyciela w czasie lekcji. Wyjaśnij, co jest przedmiotem ich badań.

Zapis lekcji:
1. Historia nauk geograficznych.
2. Odkrywcy, badacze i naukowcy - ludzie, którzy przyczynili się do rozwoju nauk geograficznych.
3. Zakres badań nauk geograficznych.
4. Wzajemne oddziaływanie sfer na Ziemi.
5. Podział nauk geograficznych i zadania poszczególnych dyscyplin naukowych
6. Przestrzenny charakter nauk geograficznych.
7. Interdyscyplinarność geografii.