Strefy krajobrazowe na Ziemi

Cele:
Uczeń:

- wyróżnia strefy krajobrazowe na Ziemi;
- przedstawia przykłady wpływu człowieka na zmiany krajobrazu;
- rozumie znaczenie pojęć: deforestacja, marikultura, akwakultura, degradacja i dewastacja;
- wskazuje na mapie i przedstawia po kilka charakterystycznych cech dla najbardziej znanych parków narodowych na świecie.

Treści przedstawiane na lekcji:
Świat jest zróżnicowany pod wieloma względami. Ogromny wpływ na wygląd krajobrazu ma roślinność i głównie ona jest powodem wydzielenia stref krajobrazowych. Ich przebieg jest zbliżony do równoleżnikowego, gdyż świat roślin jest znacząco uzależniony od warunków klimatycznych, a te z kolei od szerokości geograficznej.
Dlatego na Ziemi wyróżnia się następujące strefy krajobrazowe:
- strefę wilgotnych lasów równikowych;
- strefę lasów podrównikowych i sawanny;
- strefę pustyń i półpustyń;
- strefę podzwrotnikową śródziemnomorską i monsunową;
- strefę umiarkowaną z lasami liściastymi;
- strefę umiarkowaną z roślinnością trawiastą stepów;
- strefę tajgi;
- strefę tundry.
Specyficzny krajobraz występuje jeszcze w miejscach, w których zarówno klimat, jak i roślinność wykazują cechy astrefowości i jest to krajobraz górski.
Wygląd Ziemi zmienia się powoli i nieprzerwanie w normalnych warunkach, a zależy to od czynników wewnętrznych i zewnętrznych kształtujących powierzchnię Ziemi.
Ogromny wpływ na te zmiany ma działalność człowieka, która ma charakter:
- budujący (konstruktywny) – hałdy, wały, kopce, tarasy;
- niszczący (destrukcyjny) – rowy, leje, wyrobiska górnicze, kamieniołomy);
- przekształcający (modyfikujący) – poldery, powierzchnie wyrównane różnego typu).
O sposobie i tempie kształtowania krajobrazu przez człowieka decydują czynniki:
- własność ziemi,
- gęstość zaludnienia,
- możliwości transportowe,
- uwarunkowania rynkowe
- postęp techniczny.
Zmiany krajobrazu nie zawsze muszą być dokonywane w sposób bezpośredni. Np. zmiany składu powietrza z uwagi na wprowadzane do atmosfery zanieczyszczenia obecnie mają zasięg globalny, wpływający na zaburzenia całych ekosystemów.
Oczywiście zmiany krajobrazu są dokonywane również w sposób bezpośredni, zwłaszcza na skutek prowadzonej działalności gospodarczej.
Przykładowo:
- w okresie jednego roku mieszkańcy całego świata przenoszą podczas orania pól, przy budowach i innych pracach ziemnych ponad 4000 km3 gruntu i ziemi;
- w kopalniach na całym świecie wydobywa się około 120 mld ton rudy, paliw i surowców do produkcji materiałów budowlanych;
- w celu podniesienia żyzności gleby w każdym roku zużywa się ponad 500 mln ton nawozów sztucznych;
- rozwój budownictwa mieszkaniowego, komunikacji i zakładów przemysłowych osiągnął takie rozmiary, że przekraczają 500 mln ha.

Wyróżnia się trzy rodzaje użytkowania przestrzeni:
- użytkowanie biogeniczne –czyli użytkowanie rolnicze, leśne, łowieckie – przekształcana jest zwłaszcza szata roślinna i świat zwierzęcy;
- użytkowanie geogeniczne – kopalnictwo podziemne i odkrywkowe – przekształcana jest powierzchnia ziemi i stosunki wodne;
- użytkowanie technogeniczne – osadnictwo, przemysł, komunikacja – oddziałuje najsilniej na wszystkie składniki krajobrazu.
Najsilniej przekształcane są obszary zurbanizowane. Na tych terenach pierwotnie występujące lasy, albo fauna zostały całkowicie wyeliminowane.
Powstające i wciąż rozbudowywane miasta zabierają coraz rozleglejsze obszary urodzajnej gleby. Oblicza się, że do końca obecnego wieku, połowa miejsc na Ziemi będzie zurbanizowana.
Inne widoczne zmiany będące wynikiem rozwijającej się gospodarki człowieka, to w szczególności kopalnie odkrywkowe, albo np. w Holandii poldery, będące następstwem wydzierania morzu obszarów depresyjnych.
Budowane zapory wodne są przyczyną zalewu dolin rzecznych. Np. wybudowana zapora w Chinach w Kotlinie Syczuańskiej, budzi obawy ekologów z uwagi na znaczną masę wód, które mogą przyczynić się do zmian tektonicznych tego regionu, lub do katastrofy ekologicznej z uwagi na zmiany mikroklimatu, czy zanieczyszczenie rzeki kumulujące się przed zaporą.
Znacznie przekształcone krajobrazy będące wynikiem ingerencji człowieka, są określane mianem krajobrazów kulturowych. Człowiek w ciągu tysiącleci bardzo poważnie zmienił krajobraz, wykarczował puszcze, założył uprawy roślin użytkowych, osuszył bagna, odwodnił torfowiska i zamieniał je na pola uprawne, budował domy, zakładał osady i miasta. Powierzchnia pierwotnego lasu zmniejszyła się o połowę i towarzyszy jej zubożenie gatunkowe. Taki proces nazywa się deforestacją. Spadek ilości lasów obserwuje się na wszystkich kontynentach poza Ameryką Północną.
Zmiany spowodowane w krajobrazie przez człowieka są widoczne jeszcze np. przy budowie dróg, gdzie trzeba wyrównywać teren, przy miejscach intensywnej działalności kopalń (nasypy, hałdy), na obszarach eksploatacji skał (kamieniołomach, piaskowniach, żwirowniach), na terenach, gdzie miały miejsce działania wojenne, czy wreszcie tam, gdzie mają znaczenie pewne czynniki kulturowe (np. kopce).
Zmiany spowodowane przez człowieka można także zauważyć na morzach i oceanach. Coraz częściej prowadzi się hodowlę ryb, mięczaków czy skorupiaków zwaną marikulturą.
Szerszym pojęciem jest tzw. akwakultura określająca hodowlę organizmów wodnych, działalność badawczą zarówno w wodach słodkich, jak i słonych.
W górach można zauważyć zmiany zachodzące w rzeźbie terenu głównie w wyniku rozwijającej się turystyki, ale też pozostałości po dawniej istniejącym górnictwie i hutnictwie
W górach tworzy się pewne zabezpieczenia degradowanych szlaków – kanały na wodę deszczową czy roztopową przebiegające w poprzek do szlaku. W miejscu nartostrad na rozpulchnionej w czasie roztopów powierzchni, niszczona jest wierzchnia warstwa gleby, która dodatkowo pozbawiana jest roślinności.
W lasach wyciągane często drzewa powalone wcześniej przez wiatr, żłobią koryta, powodując erozję gleby.
Ludzie chodzący ścieżkami w czasie lub po deszczu, omijają błoto, poszerzając ścieżkę. W wyższych partiach gór wzmagają proces stokowy – osypywanie.
Aby zapobiec dalszemu niszczeniu walorów krajobrazu, w wielu zniszczonych już miejscach prowadzi się rekultywację terenu, czyli przywracanie wartości użytkowej terenom, które uległy zdegradowaniu.
Najbardziej pozytywne przejawy ochrony środowiska to tworzenie parków krajobrazowych i narodowych. Odnoszą się one głównie do ratowania naturalnych krajobrazów, oraz fauny i flory.
Na świecie znajduje się wiele pięknych chronionych miejsc:
Park Narodowy Yellowstone (USA) najstarszym parkiem narodowym na świecie, ustanowionym w 1872 r. Leży w Górach Skalistych, w niecce wulkanu. Na jego terenie znajdują się gejzery, gorące źródła, wulkany błotne, wodospady. Park przecina głęboki wąwóz rzeki Yellowstone.
Park Narodowy Wielkiego Kanionu (USA) został wyrzeźbiony przez rzekę Kolorado, która przebijała się przez kolejne warstwy piaskowców, wapieni, łupków i granitów.
Park Narodowy Jezior Plitwickich (Chorwacja) chroni 16 jezior połączonych dużą ilością wodospadów powstałych w wyniku osadzania się skał wapiennych - trawertynu. W parku są też liczne jaskinie, kwieciste łąki, a także wiele gatunków zwierząt. Tym, co decyduje o niezwykłości parku jest jednak kolor wody. Jeziora są turkusowe, szmaragdowe, szafirowe.
Park Narodowy Serengeti (Kenia) występuje na wschód od Jeziora Wiktorii i stanowi ostoję nienaruszonej przyrody. Jest porośnięty jest trawiastą sawanną, z bogactwem gatunków dzikich zwierząt, roślin i wspaniałych krajobrazów. W Serengeti żyje najwięcej lwów na kontynencie, ale też tysiące słoni, zebr, gazeli, hien, hipopotamów, nosorożców, antylop gnu i różnorodnych gatunków ptaków.
Park Narodowy Iguazu (Argentyna, Brazylia) powstał w miejscu, gdzie wody rzeki Iguaçu docierają do ostrej krawędzi bazaltowego uskoku tektonicznego. Spadają z wysokości nawet ponad 70 metrów, tworząc 275 kaskad.
Park Narodowy Banff (Kanada) jest najbardziej znanym z parków narodowych w kanadyjskich Górach Skalistych. Chroni piękne krajobrazy górskie z bogactwem roślinności strefy umiarkowanej chłodnej.
Amazoński Park Narodowy (Brazylia) to jeden z najróżnorodniejszych obszarów pod względem fauny i flory na Ziemi. Kraina ta jest nazywana zielonymi płucami świata, chroni obszary o powierzchni 10 tys. km² na lewym brzegu rzeki Tapajós. Bogactwo fauny i flory przejawia się w ilości oraz różnorodności gatunkowej. W parku przeważają wilgotne lasy równikowe. 80-metrowe kasztany dominują nad innymi drzewami, takimi jak kauczukowce lub palmy. Korony drzew mienią się od różnobarwnych ptaków: kolibrów, tukanów i papug, małp oraz leniwców. W niższych piętrach lasów można spotkać jaguary, tapiry, kapibary, dzikie psy, pancerniki, łasice i mrówkojady. Rzeki zamieszkują kajmany, słodkowodne delfiny, manaty amazońskie, żółwie wodne, aligatory i wiele gatunków ryb.
Park Narodowy Uluru (Australia) słynie przede wszystkim z występującej tam formacji skalnej. Jej wysokość sięga 300 m wysokości i ma 8 km obwodu. Ogromna skała jest zbudowana z prekambryjskich piaskowców (arkozy). Czerwonawy kolor nadaje skale tlenek żelaza.
Park Narodowy Ziemi Ognistej (Argentyna na pograniczu z Chile) obejmuje typowe krajobrazy lodowcowe, klifowe wybrzeża, torfowiska, andyjski step oraz łąki z charakterystycznymi, kwitnącymi wiosną orchideami.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień przykłady zmian krajobrazu spowodowanych działalnością człowieka w dużym mieście.
2. Podaj przykłady typowych antropogenicznych form rzeźby terenu na obszarze twojego miejsca zamieszkania.
3. Podaj i wskaż na mapie typowe przykłady zmian krajobrazu spowodowane przez człowieka na obszarze Polski.
4. Wyjaśnij, na czym polega rekultywacja terenu i podaj kilka przykładów rekultywacji, które miałeś okazję zobaczyć.
5. Wymień strefy krajobrazowe i dopasuj każdej po kilka wyróżniających je cech.
6. Wyjaśnij proces deforestacji.
Na lepszą ocenę:
1. Omów, w jaki sposób przestrzeń jest użytkowana przez człowieka.
2. Jaki charakter może mieć działalność człowieka mająca wpływ na zmiany krajobrazu?
3. Wymień czynniki decydujące o sposobie i tempie przekształcania krajobrazu przez człowieka.
4. Gdzie ma miejsce największy stopień przekształcenia krajobrazu przez człowieka?
5. Podaj przykłady działań wpływających na zmniejszenie procesów przekształcania krajobrazu kulturowego.
6. Wymień i wskaż na mapie kilka parków narodowych na świecie i powiedz, co stanowi główny przedmiot ochrony w tych parkach.

Zapis lekcji:
1. Strefy krajobrazowe na Ziemi.
2. Wpływ człowieka na zmiany krajobrazu.
3. Przykłady użytkowania przestrzeni przez człowieka i jej rekultywacja.
4. Charakterystyka wybranych parków narodowych na Ziemi.