Świat zwierząt

Cele:
Uczeń:

- potrafi przedstawić kilka cech przystosowawczych zwierząt do warunków środowiska naturalnego;
- zna nazwy i potrafi wskazać na mapie obszary królestw i krain zoogeograficznych;
- przedstawia po kilka gatunków zwierząt, charakterystycznych dla poszczególnych krain i stref klimatycznych;
- jest przekonany o zróżnicowaniu świata zwierząt w morzach i oceanach oraz zna strefy zwierząt w morzach;
- potrafi odróżnić zwierzęta nektonu, bentosu i planktonu;
- zna podstawowe określenia hodowli zwierząt w morzach i oceanach;
- charakteryzuje świat zwierząt w Polsce.

Treści przedstawiane na lekcji:
Zwierzęta wykazują różne przystosowanie do danego środowiska, np.:
- chwytny ogon u zwierząt poruszających się po drzewach,
- twardy dziób u ptaków,
- zmienny kolor dla obrony,
- gruba warstwa tłuszczu i gęste futro dla ochrony przed zimnem,
- sprawny układ motoryczny i dobry wzrok dla lepszego poruszania się po odkrytym stepie,
- uwstecznione oczy i wrzecionowaty kształt ciała u zwierząt ryjących w ziemi lub w głębokich wodach,
- płetwy między palcami dla zwinniejszego poruszania się w wodzie.
Zróżnicowanie świata zwierząt wynika z różnych warunków klimatyczno-wodnych oraz charakteru roślinności i zasobów pokarmowych. Duże znaczenie ma też wyizolowanie rozwijającego się świata zwierzęcego na różnych kontynentach, które jest podstawą wydzielenia królestw zwierząt i w ich obrębie kilku krain zoogeograficznych.
W skład Królestwa Arktogei wchodzą krainy zoogeograficzne:
- nearktycznej (Ameryka Północna);
- neotropikalnej (Ameryka Środkowa i Południowa),
- palearktycznej (Europa i Azja po półwyspy Indyjski i Indochiński),
- etiopskiej (Afryka, Południowa część Półwyspu Arabskiego i Madagaskar)
- orientalnej (Indie, Płw. Indochiński).
W niektórych opracowaniach dla krainy neotropikalnej wyróżnia się osobne Królestwo Neogei.
Ponadto wyróżnia się jeszcze Królestwo Notogei obejmujące Australię i Oceanię, a w nim krainę australijską.
oraz Królestwo Antarktis, obejmujące krainę antarktyczną.

Zwierzęta są bardziej mobilne od roślin, dlatego łatwiej im przekraczać strefy klimatyczne. Barierę stanowią dla zwierząt lądowych obszary wodne, dlatego np. niektóre odmiany torbaczy (kangury) i stekowców (dziobaki, kolczatki) występują w Australii, a gdyby pojawił się pomost pomiędzy tym kontynentem, a Azją, to znalazłyby się drapieżniki, które szybko zmniejszyłyby populację tych zwierząt.
Jednak wiele cech charakterystycznych w odniesieniu do świata zwierząt można przedstawić w odniesieniu do poszczególnych stref klimatyczno-roślinnych. Wynika to z dużej zależności zwierząt od występującej na danym obszarze roślinności.

Strefa równikowa wyróżnia się bogactwem gatunków zwierzęcych zwłaszcza ptaków (papug, ptaków rajskich, miodojadów) i owadów (różne odmiany chrząszczy). W tej strefie żyją także małpy, tukany, jaszczurki (kameleony), czy leniwce, które prowadzą nadrzewny tryb życia oraz węże (boa, anakondy i pytony), hipopotamy, bawoły, jaguary w dolnym piętrze lasów. Z uwagi na piętrowość roślinności i zaciemnienie w dnie lasu równikowego, największa obfitość gatunków drzew występuje w koronach drzew. Utrzymywanie się na gałęziach jest możliwe dzięki rozwiniętym pazurom, chwytnym ogonom, a zdobywanie pożywienia ułatwiają duże dzioby ptaków, przystosowane do kruszenia nasion i gniecenia orzechów. Cały ekosystem lasu równikowego jest powiązany złożonymi łańcuchami pokarmowymi, wzajemnie od siebie uzależnionymi.

Strefa podrównikowa charakteryzuje się bogactwem zwierząt roślinożernych, takich jak: antylopy, zebry, żyrafy, słonie, nosorożce, a także drapieżników: lwów i lampartów, zwierząt padlinożernych: hien, szakali i sępów oraz węży, krokodyli i strusi. Występowanie tych zwierząt jest związane z rozległymi ekosystemami trawiastymi
W strefie zwrotnikowej zwierzęta przystosowały się zwłaszcza do nocnego trybu życia, kryjąc się w norach przed palącym Słońcem. Temperatura przekracza tam w dzień nawet 50⁰C. Wiele z tych zwierząt posiada zdolność funkcjonowania w środowisku z minimalną ilością wody (skoczki pustynne w ogóle nie potrzebują wody, a pustynny lis fenek produkuje bardzo skondensowany mocz znacznie zmniejszający utratę wody). Wielu zwierzętom wystarczy tylko ta ilość wody, którą zdobywają ze zjadanych roślin. Wyróżnia się też antylopy, wielbłądy, szakale, hieny, sępy, szarańczę i skorpiony.

Strefa podzwrotnikowa. Zwierzęta tej strefy wykazują również spore urozmaicenie, podobnie, jak w strefie równikowej. Wyróżnia się: króliki, daniele, muflony, skorpiony, ślimaki, ale też małpy, tygrysy, jaguary i słonie. Na stepach występują: gazele, susły, grzechotniki, szarańcza, mrówki.

Strefa umiarkowana takie jak: łoś, jeleń, sarna, dzik, żubr, wilk, żbik, wiewiórka, gronostaj, bóbr, ryś, oraz ptaki np. dzięcioły, sikory, sójki, sowy.
W strefie umiarkowanej jest znacznie mniejsza jest liczba płazów i gadów, ale dość powszechne są traszki i salamandry. Ptaki często odlatują na okresy niekorzystne do cieplejszych krajów.
Na terenie Ameryki Północnej, w krainie neoarktycznej wyróżnia się jeszcze bizony, kojoty i woły piżmowe.

Strefa okołobiegunowa obejmuje na półkuli północnej skrawki lądu poza kołem podbiegunowym północnym, obszar występowania paku lodowego i na półkuli południowej - Antarktydę. W wodach morskich rozwijają się ogromne ilości planktonu jako podstawa głównego łańcucha pokarmowego. Planktonem żywią się skorupiaki (kryl), a ryby, ptaki i ssaki morskie stanowią kolejny, nadrzędny element łańcucha pokarmowego.
W Arktyce występują zwierzęta: renifer, lis polarny, zając bielak, niedźwiedź biały, a na Antarktydzie: pingwiny, foki antarktyczne, słonie morskie. Żyją one przede wszystkim w pobliżu wybrzeży morskich.

W Polsce żyją zwierzęta charakterystyczne dla strefy klimatycznej umiarkowanej, chłodnej. W lasach liściastych rozwijają się gatunki jeleni, sarn, dzików, wiewiórek. Są również łosie, niedźwiedzie, rysie, żbiki, wilki, a w górach kozice i świstaki. Na terenach zabagnionych znajdują się chronione bobry.
W Polsce żyje ok. 30 tys. gatunków zwierząt. Spośród wszystkich zwierząt największe zróżnicowanie prezentują ptaki, ryby i ssaki. Najmniej licznie są reprezentowane płazy i gady.

Morza i oceany są największym środowiskiem życia na Ziemi, gdyż zajmują prawie trzy czwarte jej powierzchni. Nawet w największych głębiach rowów odnalezione zostały żywe organizmy.
Jednak z uwagi na fakt, że promienie słoneczne przenikają znaczenie słabiej przez wodę niż przez powietrze, silniej zaznacza się strefowość pionowa, a tylko przypowierzchniowa warstwa wód oceanicznych jest uzależniona od stref klimatycznych.
Największe bogactwo form życia występuje w obszarze szelfu, tzw. litoral (środowisko przybrzeżne). Przykładem roślinności litoralnej mogą być zarośla namorzynowe, mocno przytwierdzone do podłoża korzeniami podporowymi z uwagi na dużą ruchliwość wód w tej strefie. Inne rośliny w tej strefie, to np. morszczyn lub trawa Zostera. W strefie litoralnej żyje też wiele gatunków ślimaków, małży, skorupiaków i rozwijają się rafy koralowe, które jednak muszą mieć odpowiednie warunki dla rozwoju (ponad 200C i pełne zasolenie). W dnie rozwijają się też jeżowce i rozgwiazdy.
Specyficzne jest Morze Sargassowe, gdzie również rozwija się głównie świat żyjący nawiązujący do strefy litoralnej. Jest to jedyny obszar wód w pełni oceanicznych, nazwany morzem. Na tak bogatą faunę i florę mają wpływ prądy morskie.
Pelagial, to strefa otwartego morza. Tę strefę zamieszkują oprócz fitoplanktonu przede wszystkim:
- ryby: makrele, tuńczyki, rekiny, łososie, barakudy,
- gady: żółwie morskie i węże,
- ssaki: delfiny, morświny.
Tę strefę zamieszkują też stułbie, meduzy, kałamarnice
Strefa w dnie głębi oceanicznych, gdzie nie dociera światło i jest znaczne ciśnienie nazywa się abisalem. Z uwagi na powyższe cechy i niską temperaturę (zaledwie 2⁰C) żyją tam jedynie bakterie, jako przedstawiciele flory i zwierzęta: trupojady i mułojady. Są to organizmy archaiczne nie wykazujące większych zmian od czasu paleozoiku
Niżej od tej strefy w głębiach oceanicznych jest jeszcze tzw. hadal, gdzie sporo jest wężowideł, a ryby mają oczy uwstecznione, ale za to niektóre gatunki świecą.
Intensywniej rozwija się też życie w strefie ryftów, gdzie woda osiąga temperaturę 300⁰C i zawiera dużo substancji chemicznych. W pobliżu rozwijają się zwłaszcza oazy bakterii.
Świat zwierząt i roślin morskich dzieli się dodatkowo na:
- plankton – biernie poruszające się organizmy po powierzchni oceanu;
- bentos – organizmy przyczepione do dna lub poruszające się tylko po dnie;
- nekton – organizmy poruszające się aktywnie w wodzie.
Z uwagi na konieczność ochrony zasobów morza, państwa należące do ONZ uchwaliły w 1982 r. Konwencję o Prawie Morza, gdzie określono zasięg wód terytorialnych, czy wyłącznej strefy ekonomicznej. Zagrożone zwierzęta morskie objęte zostały ochroną (np. delfiny).
Bardziej lokalną konwencją jest Konwencja Helsińska dotycząca obszaru Bałtyku, której celem jest przede wszystkim ochrona gatunków morskich zwierząt (np. morświna).

W wodzie można także dokonać podziału świata organizmów żyjących na producentów, konsumentów i reducentów.
Producenci to roślinność obejmująca formy osiadłe oraz jednokomórkowce o planktonicznym trybie życia. Są to organizmy samożywne, odżywiające się na zasadzie fotosyntezy. Są dostarczane z lądu przez rzeki, dlatego najdogodniejszymi obszarami dla rozwoju roślinności morskiej są strefy położone w pobliżu ujść rzek. Roślinność planktoniczna najintensywniej rozwija się w rejonach silnego mieszania i wynoszenia ku powierzchni żyznych wód przydennych, np. w strefach silnych sztormów lub upwellingów. Także w miejscach spotykania się prądów morskich o różnej temperaturze, wody bogatsze są w związki azotu i fosforu, co stwarza dogodne warunki dla rozwoju planktonu roślinnego.
Fitoplankton, masowo żyjący w prześwietlonych, przypowierzchniowych wodach oceanów, odgrywa największą rolę w produkcji materii organicznej.
Konsumenci to zwierzęta wykorzystujące pierwotną materię organiczną (roślinożercy), jak też te stanowiące kolejne ogniwa w łańcuchu pokarmowym (m. in. drapieżcy). Konsumenci żyją zarówno na dnie (gąbki, ramienionogi, małże, liliowce, mułojady, skrobacze, czyściciele dna, pasożyty i symbionty), jak też w głębszych i przypowierzchniowych strefach mórz. Należą do nich także ptaki nadmorskie oraz człowiek. Pożywienie uzyskują z wody oddzielając cząstki organiczne i mikroorganizmy unoszące się w zawiesinie.
Reducenci to trzecia kategoria organizmów, którą z punktu widzenia obiegu materii organicznej w morzu stanowią bakterie. Odżywiają się szczątkami organicznymi, redukując martwą materię organiczną do prostych związków i pierwiastków chemicznych, które następnie ponownie zostają włączone w obieg.
Samoregulacja może zostać zaburzona np. przez zbyt intensywne połowy. Największe połowy prowadzą na ogół kraje wyspiarskie, albo posiadające dużą, znacznie rozwiniętą linię brzegową. Są to Chiny, Japonia, Norwegia, Chile, Peru. Najbardziej eksploatowane są obszary północnej części Pacyfiku i północno-wschodniej części Atlantyku.
Zmiany spowodowane przez człowieka na morzach i oceanach są również związane z hodowlą ryb, mięczaków czy skorupiaków zwaną marikulturą. Szerszym pojęciem jest tzw. akwakultura określająca hodowlę organizmów wodnych, działalność badawczą zarówno w wodach słodkich, jak i słonych.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przedstaw rodzaje krain zoogeograficznych i określ, jakie są przyczyny ich wydzielenia.
2. Scharakteryzuj poszczególne strefy klimatyczne pod względem zróżnicowania gatunków zwierząt.
3. Wyróżnij strefy życia w morzu i podaj przykłady zwierząt żyjących w tych strefach.
4. Podaj po kilka przykładów roślin i zwierząt zamieszkujących poszczególne strefy oceaniczne.
5. Scharakteryzuj rodzaje zwierząt i roślin z uwagi na ich miejsce w układzie pokarmowym.
6. Jak nazywa się rodzaj hodowli ryb w morzach lub ogólniej: w wodach lądów i oceanów?
Na lepszą ocenę:
1. Wyjaśnij pojęcia samoregulacji i łańcucha pokarmowego i uzasadnij ich znaczenie dla człowieka.
2. Czy w Morzu Bałtyckim istnieje abisal? Uzasadnij odpowiedź.
3. W których miejscach na Ziemi prowadzi się szczególnie intensywne połowy ryb?
4. Podaj kilka przykładów przystosowania się zwierząt do określonych warunków przyrodniczych.
5. Przedstaw rodzaje zwierząt występujących na obszarze Polski.

Zapis lekcji:
1. Przykłady przystosowania zwierząt do warunków środowiska naturalnego.
2. Królestwa i krainy zoogeograficzne.
3. Rozmieszczenie różnych gatunków zwierząt na Ziemi.
4. Strefy i rodzaje zwierząt w morzach i oceanach.
5. Hodowla zwierząt.
6. Świat zwierząt w Polsce.