Świat roślin

Cele:
Uczeń:

- potrafi wyjaśnić przyczyny występowania zróżnicowanych zbiorowisk roślinnych na świecie;
- wymienia podstawowe formacje roślinne;
- przedstawia cechy charakterystyczne roślinności strefowej;
- zna nazwy pięter roślinnych;
- rozumie znaczenie pojęć: relikt i endemit i potrafi przyporządkować im po kilka przykładów;
- przedstawia cechy roślinności w swoim miejscu zamieszkania i w Polsce.

Treści przedstawiane na lekcji:
Formację roślinną stanowi zespół określonych gatunków roślin, wyróżniających się odrębnymi cechami (wymaganiami życiowymi).
Na świecie istnieją formacje:
- drzewiaste (takie jak: lasy równikowe, tajga, lasy liściaste i mieszane), występujące na obszarach, gdzie temperatura najcieplejszego miesiąca jest wyższa niż 10 stopni,
- krzewiaste (roślinność śródziemnomorska),
- trawiaste (sawanny i stepy),
- bezdrzewne (tundra),
- pustynne.
Formacje roślinne tworzą:
- strefowe zbiorowiska roślinne;
- pozastrefowe zbiorowiska roślinne;
- astrefowe zbiorowiska roślinne.
Zbiorowiska roślinne są więc związane z danym typem klimatu, występującym w danej strefie albo lub rozwijają się na pograniczu stref klimatycznych. Może się też zdarzyć, że specyficzne warunki panujące w różnych strefach na świecie są siedliskiem podobnych roślin.

Strefa klimatyczna równikowa
Jest to miejsce występowania wiecznie zielonych lasów równikowych, takich jak mahoniowiec, hebanowiec, czy kauczukowiec. Wysokość tych drzew sięga 90 metrów. Dorastają do różnych poziomów. W tej strefie charakterystyczne są dodatkowo liany, korzenie szkarpowe, czy epifity, które rozwijają się na pniach i gałęziach drzew. W dnie lasu jest duże zaciemnienie związane z bogatą liczbą gatunków roślin, rozwijających się w różnych warstwach. W strefie nadmorskiej występują lasy namorzynowe (mangrowe) ze szczudlastymi korzeniami, zalewane w czasie przypływów morza.
Na tym obszarze uprawia się m.in. maniok, owoce cytrusowe, trzcinę cukrową i drzewa kakaowe.
W miejscach, gdzie występują już wyraźne dwie pory: sucha i wilgotna, pojawia się roślinność sawanny, zwanej inaczej: campo (w Brazylii. Porastają ją trawy do 5 metrów wysokości wraz z rosnącymi pojedynczo drzewami, zwłaszcza akacjami czy baobabami. Drzewa mają często pokrój parasolowaty. Roślinność tej strefy bujnie kwitnie w porze deszczowej i usycha w czasie suszy. W dolinach rzek rozwijają się tzw. lasy galeriowe.
Charakterystyczne rośliny uprawne na tych obszarach, to: ryż, trzcina cukrowa, maniok, kawa, banany i ananasy.
Strefa klimatyczna zwrotnikowa
Obejmuje ona obszary pustynne i półpustynne, które są porastane przez sukulenty (gromadzące wodę na okresy suszy w mięsistych liściach i łodygach), kaktusy, wilczomlecze, aloesy, opuncje, roślinność efemeryczną (rośliny, których cały cykl rozwojowy od wykiełkowania do wydania nasion trwa bardzo krótko). Skąpa roślinność nigdzie nie tworzy zwartej pokrywy.
Przy odpowiednim zastosowaniu nawożenia i nawodnienia, na obrzeżach pustyń można nawet uprawiać kukurydzę, czy sorgo).
Strefa klimatyczna podzwrotnikowa
Znajdują się w niej rośliny charakterystyczne dla odmiany monsunowej: magnolie, bambusy, i odmiany śródziemnomorskiej, z niskimi drzewami i krzewami, silnie rozgałęzionymi, kolczastymi, mającymi niewielkie skórzaste liście i grubą korę, twardolistnymi lasami i zaroślami przez cały rok zielonymi: pistacje, mirty, oleandry, oliwki, cedry, bukszpany, jałowce.
Roślinność strefy śródziemnomorskiej jest nazywana makią. Na obszarach stref podzwrotnikowej w Australii, podobną roślinność nazywa się scrub.
W tych miejscach uprawiane są rośliny winne, gaje oliwne i sady cytrusowe.
Strefa klimatyczna umiarkowana odmiana ciepła
Występują w niej rośliny lasów liściastych: buki, dęby, klony, jawory, lipy, wierzby, topole, olchy. Rozwinięta jest też warstwa krzewów i runa leśnego.
W strefie klimatu kontynentalnego umiarkowanie suchego występuje również roślinność stepowa, głównie ostnice i ostrokrzewy. Stepy na Węgrzech nazywają się pusztą, w Ameryce północnej - prerią, a w Ameryce Południowej - pampą.
Uprawiane są głównie: pszenica, buraki cukrowe.
Strefa klimatyczna umiarkowana odmiana chłodna
Jest to strefa tajgi, gdzie występują lasy szpilkowe: świerk, sosna, jodła, modrzew oraz runo: paprocie, mchy, porosty, wrzosy. Szpilki drzew, dzięki budowie ograniczającej parowanie, są odporne na mróz. Jednak i w tej strefie spotyka się drzewa liściaste: brzozę, wierzbę i topolę.
W tej strefie jest już bardzo krótki okres wegetacyjny i można uprawiać jedynie rośliny mające małe wmagania, np. jęczmień.
Strefa klimatyczna okołobiegunowa
Roślinność tej strefy nazywa się tundrową. Charakteryzuje się bardzo niskim wzrostem roślinności, której skład stanowi brzoza karłowata, ale też wieloletnie krzewinki: wrzosy, borówki, turzyce, mchy, porosty, liczne torfowiska.
Bliżej biegunów występuje roślinność zimnych pustyń z przewagą mchów i porostów. Powstają w tu charakterystyczne poligony mrozowe w wyniku wielokrotnego zamarzania i rozmarzania gruntu. Grubsze fragmenty gruntu są przemieszczane w kierunku powierzchni i w kierunku szczelin.

Na obszarach górskich występuje piętrowy układ roślinności. Wraz ze wzrostem wysokości zmieniają się warunki klimatyczne.
Piętra mają różne nazwy:
- piętro pogórza (łąk i pastwisk),
- piętro górskie (regla dolnego i górnego),
- piętro subalpejskie (kosodrzewiny),
- piętro alpejskie (hal),
- piętro subniwalne (turni),
- piętro niwalne (śnieżne).
Roślinność niektórych pięter roślinnych wykazuje podobieństwo z roślinnością stref. Np. piętro regla dolnego w Tatrach, gdzie występują zarówno lasy liściaste jak i mieszane odpowiada strefie roślinności występującej w klimacie umiarkowanym ciepłym; piętro regla górnego, w którym są już właściwie tylko lasy iglaste, odpowiada strefie roślinności występującej w klimacie umiarkowanym chłodnym (tajga). Dalej analogicznie hale odpowiadają w przybliżeniu strefie roślinności tundry.
Nie we wszystkich miejscach na Ziemi występują wszystkie piętra roślinne. Piętra roślinne na niższych szerokościach geograficznych są jeszcze bardziej zróżnicowane.
Tylko w Polsce w Tatrach wyróżnia się piętra od pogórza do turni, a w Bieszczadach występują jedynie: piętro pogórza, piętro regla dolnego i hal (połonin).

W Polsce, z uwagi na rodzaj klimatu umiarkowanego chłodnego przejściowego, spotyka się lasy mieszane z przewagą drzew iglastych. Lasy w Polsce zajmują obszar 29,4% powierzchni kraju. To znacznie mniej niż średnia europejska wynosząca 36%. W ciągu ostatnich 11 lat wskaźnik lesistości wzrósł jednak w Polsce o 0,7%. Lasy nie są równomiernie rozmieszczone, najlepiej zachowały się na terenach o najsłabszych możliwościach produkcji biologicznej. Lesistość województw waha się od 20,6% do 48,2% Najniższe zalesienie wykazują centralnie położone rolnicze regiony Polski, a najwyższe regiony w południowo-wschodniej oraz zachodniej części kraju.
W strukturze własnościowej dominują lasy stanowiące własność Skarbu Państwa, na które przypada 7283 tys. ha (81,7%).
Zagrożeniem dla gospodarki leśnej są naturalne katastrofy lub pożary, które powodują masowe zniszczenia drzewostanu. W ostatnich latach, największą tego typu katastrofą był huragan w północno-zachodniej Polsce z 4 lipca 2002r. Według szacunków huragan ten uszkodził lasy na powierzchni niemal 33 tys. ha, z czego ok. 17 tys. ha zostało zniszczonych całkowicie.
Spośród leśnych formacji, w Polsce wyróżnia się albo bory sosnowe, albo puszcze, składające się z lasów mieszanych, np.: Puszcza Niepołomicka, Puszcza Sandomierska, Puszcza Świętokrzyska, Puszcza Białowieska, Bory Dolnośląskie, Puszcza Notecka, Puszcza Kampinoska, Puszcza Augustowska, Bory Tucholskie itd.
Z występowaniem roślinności związane są pojęcia:
Endemity – gatunki roślin, które są charakterystyczne tylko dla określonego obszaru, np.: modrzew polski, ostróżka tatrzańska, warzucha polska;
Relikty – gatunki roślin wymierających, często pochodzących z innych okresów geologicznych, np.: limba, wierzba lapońska, czy brzoza karłowata.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień formacje roślinne występujące na Ziemi.
2. Która formacja roślinna występuje w Twoim miejscu zamieszkania?
3. Wymień po kilka cech charakterystycznych dla danego zbiorowiska roślinnego.
Na lepszą ocenę:
1. Z pomocą mapy przedstaw cechy roślinności w Polsce.
2. Przedstaw zróżnicowanie pięter roślinnych w zależności od miejsca na Ziemi.
3. Wymień kilka reliktów i endemitów, a następnie wyjaśnij różnicę pomiędzy nimi.

Zapis lekcji:
1. Formacje i zbiorowiska roślinne.
2. Cechy roślinności strefowej.
3. Piętra roślinne.
4. Roślinność w Polsce.
5. Relikty i endemity.