Typy genetyczne gleb

Cele:
Uczeń:

- potrafi przyporządkować określonej strefie klimatycznej różne rodzaje gleb strefowych;
- prezentuje na mapie miejsca występowania gleb strefowych i jest przekonany o ich równoleżnikowym rozmieszczeniu;
- wymienia i wskazuje na mapie Polski gleby występujące w Polsce;
- odróżnia gleby śródstrefowe od pozastrefowych;
- zna i potrafi wymienić różne przykłady degradacji i dewastacji gleb, a także potrafi wymienić kilka sposobów ograniczania tych niekorzystnych procesów dla gleb.

Treści przedstawiane na lekcji:
Z uwagi na widoczne różnice w charakterystyce gleb poszczególnych stref klimatycznych wyróżnia się kilka rodzajów gleb strefowych. Są one wyraźnie zależne od warunków klimatycznych danej strefy i od szaty roślinnej, dominującej w tej strefie. Przebieg ich występowania jest zbliżony do równoleżnikowego.
Gleby tundrowe – nawiązują do klimatu polarnego. Są słabo wykształcone i często zabagnione. Gleby te powstają ponad wieloletnią zmarzliną i dlatego niemożliwe jest wsiąkanie wody głęboko w grunt. Niska temperatura powoduje powolny rozkład szczątków organicznych, dlatego warstwa próchnicy jest cienka.
Gleby bielicowe – tworzą się w klimacie umiarkowanym chłodnym na obszarze lasów szpilkowych (strefa tajgi), na podłożu piaszczystym. Wody opadowe intensywnie wymywają próchnicę do niżej położonych poziomów. Warstwa próchnicy jest więc bardzo płytka, za to rozbudowany jest poziom wymywania. Gleby te cechują się małą żyznością.
Gleby brunatne – występują w klimacie umiarkowanym ciepłym na piaskach i piaskach gliniastych. Mają nieco bardziej rozwinięty poziom próchniczy od gleb bielicowych, są bardziej żyzne. Występują pod lasami liściastymi i mieszanymi, a z uwagi na wmywane związki żelaza, mają zabarwienie brunatne.
Gleby płowe - występują w podobnych warunkach, jak gleby brunatne, ale wykształciły się tam, gdzie w podłożu znajdują się materiały ilaste;
Czarnoziemy – w klimacie umiarkowanym suchym, pod roślinnością stepową. Bujna roślinność stepu dostarcza glebie duże ilości materiału organicznego. Gleby te posiadają dobrze rozwinięty poziom próchniczy i małe wymywanie. W podłożu znajduje się materiał skalny lessowy;
Gleby kasztanowe – (klimat ciepły suchy od umiarkowanego do zwrotnikowego) zawierają więcej tlenków żelaza i mają słabiej wykształcony poziom próchniczy niż czarnoziemy;
Terra rossa - występują w klimacie podzwrotnikowym śródziemnomorskim na podłożu skał węglanowych, ich kolor jest intensywnie czerwony;
Gleby cynamonowe - występują w klimacie podzwrotnikowym śródziemnomorskim w podłożu skał węglanowych, pod roślinnością sucholubną;
Szaroziemy – tworzą się w klimacie zwrotnikowym, gdzie roczna ilość opadów jest niższa niż 250 mm. Mają profil słabo rozwinięty, są zasolone, cechują się niską żyznością;
Gleby laterytowe, czerwone i czerwonożółte gleby ferralitowe – powstają w klimacie gorącym wilgotnym. Charakterystyczna jest duża dostawa próchnicy, ale też szybka jej mineralizacja z uwagi na wysoką temperaturę i znaczną ilość opadów, duża miąższość, słabo wykształcony poziom próchniczny, silne zakwaszenie. Podłoże stanowi lateryt, czyli zwietrzelina złożona przede wszystkim z wodorotlenku glinu i żelaza.
Wyróżnia się też gleby, które są zależne od rodzaju podłoża, stosunków wodnych, warunków klimatycznych, bliskości dolin. Nie są bezpośrednio związane ze strefami, albo zajmują tylko nieznaczny obszar w danej strefie. Nazywa się je glebami śródstrefowymi (astrefowymi):
Rędziny – gleby powstające na podłożu węglanowym.
Mady (gleby aluwialne) – gleby powstające z namułów rzecznych na terenach zalewanych okresowo przez rzekę.
Czarne ziemie – utworzone z utworów bogatych w węglan wapnia.
Gleby bagienne – silnie zakwaszone z poziomem glejowym, silnie nasycone wodą.
Gleby wulkaniczne – wytworzone ze skał wulkanicznych, o ciemnej barwie, charakteryzujące się dużą zawartością próchnicy.
Gleby mangrowe i marsze – tworzące się w strefie pływów morskich, powstają na skutek procesów gnilnych roślinności słonolubnej lub z osadów morskich.
Są też gleby pozastrefowe, całkowicie niezależne od stref klimatycznych:
Gleby słone – tworzące się w miejscach o intensywnym parowaniu wody. Charakteryzują się występowaniem wykwitów soli i jej skorupami na powierzchni.
Wg niektórych klasyfikacji, w tej grupie znajdują się również czarnoziemy.
Ostatnią grupę stanowią gleby niestrefowe, mające zasięgi poza konkretną strefą glebowo-klimatyczną.

Gleby górskie (inicjalne) – słabo wykształcone, w stadium przejściowym pomiędzy zwietrzałą skałą, a glebą.
Gleby antropogeniczne – przekształcone przez człowieka albo w wyniku działalności przemysłowej – silnie zanieczyszczone, albo w wyniku tworzenia zielonych obszarów miejskich..
W Polsce występują różne rodzaje gleb, a tym samym cechują się różną przydatnością rolniczą. Nazewnictwo przydatności rolniczej pochodzi przede wszystkim od rodzaju upraw na danym terenie.
Bielice i gleby brunatne są najpowszechniejsze w Polsce i występują na utworach polodowcowych, w miejscach, gdzie rosną lasy liściaste i iglaste. Są to gleby należące do żytniego kompleksu rolniczej przydatności gleb.
Czarnoziemy występujące zwłaszcza w okolicach Zamościa, ale też Miechowa, Sandomierza, należą do pszennego, bardzo dobrego kompleksu rolniczej przydatności gleb
Mady – należą do żyznych gleb występujących na Żuławach Wiślanych i w dolinach rzek oraz czarne ziemie, znajdujące się na Kujawach i na południe od Wrocławia również są zaliczane do pszennego kompleksu.
Rędziny, których podłoże stanowią skały węglanowe, występują na Wyżynie Małopolskiej i Lubelskiej i są zaliczane do żytniego kompleksu rolniczej przydatności gleb.
Bagienne, występujące w dolinie Biebrzy, z uwagi na wysoko występujący poziom glejowy i silne zakwaszenie, nie nadają się pod uprawę roślin.
Gleby górskie, występujące na terenach górskich, na wysokości ok. 800 – 900 m.n.p.m., tworzą kompleks owsiano-ziemniaczany, albo pastewny.
Gleby są niszczone albo w wyniku działalności sił przyrody, albo przez człowieka.
Działalność człowieka przejawia się w karczowaniu lasów, orce, zwłaszcza na pochyłych terenach, ale również w dewastacji i degradacji gleb poprzez ich usuwanie na terenach kopalni odkrywkowych czy przykrywanie hałdami. Przed dalszą erozją gleb można się uchronić poprzez zalesianie, rekultywację obszarów zniszczonych.
Gleby niszczy się bezpowrotnie przeznaczając je pod zabudowę. Jedynym wyjściem z tej sytuacji, jest wydawanie pozwoleń na budowę na obszarach o najniższej jakości gleb.
Nieumiejętne nawadnianie powoduje też zniszczenie gleb poprzez ich zasolenie. Wypas bydła również doprowadza do zniszczenia szaty roślinnej i w następstwie do silnej erozji gleb. Nawożenie gleby wpływa na zmianę jej składu chemicznego, dlatego jest konieczne racjonalne wykorzystanie nawozów sztucznych. Prowadzenie tzw. monokultury, również doprowadza do jednostronnego wyjaławiania gleby. Rozwiązaniem tego problemu jest prowadzenie zróżnicowanej struktury zasiewów.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przyporządkuj poszczególnym strefom klimatycznym określone rodzaje gleb strefowych.
2. Scharakteryzuj poszczególne rodzaje gleb strefowych.
3. Wyjaśnij różnicę pomiędzy glebami strefowymi, śródstrefowymi i astrefowymi.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż przykłady występowania różnych typów gleb na terenie Polski.
4. Omów przykłady działalności człowieka, mającej na celu ochronę gleb przed erozją.
5. Na podstawie danych o klasach bonitacyjnych gleb, podaj kilka rodzajów gleb charakterystycznych dla tych klas.
6. Określ rolniczą przydatność gleb występujących w Polsce.

Zapis lekcji:
1. Rozmieszczenie gleb strefowych, śródstrefowych i pozastrefowych.
2. Rozmieszczenie gleb w Polsce.
3. Przykłady degradacji i dewastacji gleb i sposoby zapobiegania tym procesom.