Rzeźbotwórcza działalność morza

Cele:
Uczeń:

- wymienia czynniki wpływające na kształtowanie wybrzeża;
- odróżnia wybrzeża niszczone od nadbudowywanych;
- wymienia rodzaje wybrzeży i na mapie potrafi wskazać miejsca ich występowania;
- wyjaśnia sposób powstania atolu;
- wymienia przykłady zmagania się człowieka z niszczącą działalnością fal morskich.

Treści przedstawiane na lekcji:
Linia brzegowa ciągle zmienia swoje położenie z powodu przypływów i odpływów, albo z powodu fal, które łamią się przy brzegu i powodują jego niszczenie. Wahadłowy, poziomy ruch fal przy brzegu jest nazywany przybojem. Jeśli jest on bardzo gwałtowny, to nosi nazwę kipieli.
Fale, a zwłaszcza ich siła i wysokość, kształtują wybrzeża, ale nie jest to jedyny czynnik decydujący o ich rodzaju. Istotny jest jeszcze rodzaj skał budujących wybrzeże, zróżnicowanie natężenia pływów morskich.
Wyróżnia się wybrzeża:
- klifowe - fale morskie uderzając o skalistą ścianę wybrzeża, szlifują jej podstawę i odrywają każde zluźnione ziarno. Proces ten nosi nazwę abrazji, wklęsła forma u podstawy ściany skalnej, to nisza abrazyjna, a cała ściana nazywa się klifem. Powierzchnia u podnóża klifu, w której nieustannie przemieszcza się zluźniony materiał skalny pochodzący z podcinania klifu, to powierzchnia abrazyjna. Jej wynurzona część, to plaża. Materiał pochodzący z podcięcia jest osadzany dalej pod powierzchnią morza i nosi nazwę platformy akumulacyjnej.
- mierzejowo-zalewowe - woda znajdująca się między brzegiem, a wałem przybrzeżnym, najczęściej skośnie uderza o brzeg w jednym miejscu porywając materiał skalny, a w innym miejscu osadzając go na brzegu. Czynnikiem tworzącym taki rodzaj wybrzeża jest prąd morski. W momencie, kiedy taki prąd przybrzeżny napotyka na zatokę, nie opływa jej wzdłuż wybrzeża, ale łukiem zmierza w kierunku następnego przylądka, tworząc tzw. kosę, lub w końcowej fazie, kiedy już zatoka jest prawie odcięta od bezpośredniego dopływu wody morskiej – mierzeję. Przykłady tych form można spotkać w Polsce: kosa Półwyspu Helskiego, Mierzeja i Zalew Wiślany. Jeśli mierzeja całkowicie oddzieli zatokę od morza, powstaje wtedy jezioro nadbrzeżne, np. Gardno, Łebsko.
- lagunowe - czyli miejsca, gdzie załamują się fale i tworzą się wzniesienia akumulacyjne. Są to tzw. wały przybrzeżne. Czasem z powodu niskiego stanu wody, wał przybrzeżny wynurza się (wynurzona część nazywa się lidem) i odcina od otwartego morza płytką lagunę. Wybrzeża tego typu nazywają się wybrzeżami lagunowymi (Zatoka Wenecka, zach. Włochy, wsch. Floryda).
- fiordowe – w wyniku zalania dolin lodowcowych na obszarach górskich (np. w Norwegii, Islandii, Chile, na Alasce);
- fierdowe - powstają przez zalanie niezbyt głębokich dolin lodowcowych na obszarach wyżynnych (Szwecja, Chile)
- ferdowe (főhrdowe) - powstałe w wyniku zalania form lodowcowych na niżu (występują na zachodnim wybrzeżu Polski, ale też we wschodniej Danii);
- szerowe (szkierowe) – w wyniku zalania skalistych terenów pagórkowatych rzeźby polodowcowej, tzw. mutonów (np. Finlandia, Szwecja u wylotu Zatoki Botnickiej, Alaska);
- riasowe – w wyniku zalania gór ułożonych skośnie do brzegu (np. Bretania, płd.-zach. Irlandia, płn.-zach. Hiszpania, Pd-Wsch. Chiny);
- dalmatyńskie (kanałowe) – w wyniku zalania gór ułożonych równolegle do wybrzeża (np. Chorwacja, Kalifornia);
- limanowe - powstają w wyniku odcięcia od morza estuariów wałem piaszczystym (płn.-zach. wybrzeże M.Czarnego, wsch. wybrzeże Zat. Gwinejskiej);
- mangrowe (namorzynowe) - w klimacie gorącym, w miejscach o dużych pływach rosną słonolubne lasy namorzynowe, tworzące brzeg (Morze Południowochińskie, Zatoka Bengalska, Wyspy Sundajskie);
- marszowe - uformowane przez akumulację materiału rzecznego w lagunach, a następnie zarastanie roślinnością bagienną (Holandia;)
- kalasowe - powstają przez częściowe zalanie młodych gór o przebiegu równoległym do brzegu; powstają płytkie zatoki w słabo wyciętych dolinach poprzecznych (Sachalin, Płw. Koreański, wybrzeże M.Tyrreńskiego).

Szczególnie ciekawe wybrzeża powstają w ciepłym klimacie, gdzie w wodach morskich o temperaturze przekraczającej 20⁰C żyją różne odmiany korali. Tworzą one wapienne szkielety zwane rafami koralowymi ciągnącymi się w niewielkiej odległości od brzegu. Niekiedy takie skupiska rafy koralowej otaczające całe wyspy mogą tworzyć atole – pierścienie wokół wysp. Gdy nastąpiło zjawisko transgresji morskiej, wyspy uległy zanurzeniu, a rafy koralowe ciągle się nadbudowywały do powierzchni morza. Najwięcej raf koralowych znajduje się u wybrzeży Australii.
Charakterystyczne są jeszcze wybrzeża w okolicy równika, gdzie na płytkich i zabagnionych odcinkach strefy przybrzeżnej, rozwija się roślinność namorzynowa (manrgrowa), odporna na zasoloną wodę morską z wysokimi, wystającymi ponad powierzchnię ziemi szczudlastymi korzeniami.
Człowiek próbuje ujarzmić skutki działania morza i wydziera pewne obszary tworząc wały ochronne i tamy. Woda jest wypompowywana z obniżeń w taki sposób oddzielonych od morza. Typowym przykładem takiej działalności są wybrzeża holenderskie, gdzie wiele terenów znajduje się poniżej poziomu morza. Nazywają się one polderami.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przedstaw na rysunku poszczególne elementy wybrzeża klifowego.
2. Scharakteryzuj poszczególne elementy wybrzeża, gdzie dominuje działalność akumulacyjna.
3. Wymień wybrzeża, które są związane z rzeźbą polodowcową.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż na mapie przykłady różnych rodzajów wybrzeży morskich.
2. Wyjaśnij, w jaki sposób powstaje atol.
3. Wymień kilka przykładów działalności człowieka mającej na celu zmniejszenie negatywnych skutków abrazji.

Zapis lekcji:
1. Czynniki wpływające na kształtowanie wybrzeża.
2. Rodzaje wybrzeży.
3. Powstawanie atoli.
4. Przykłady działalności człowieka ograniczającej abrazję.