Rzeźbotwórcza działalność wiatru

Cele:
Uczeń:

- zna procesy erozyjne i akumulacyjne, które są wynikiem działalności wiatru;
- potrafi wymienić po kilka przykładów form erozyjnych i akumulacyjnych wiatru;
- zna warunki, w jakich dochodzi do powstania wydm parabolicznych i barchanów;
- potrafi wyjaśnić różnicę między genezą powstania pokryw lessowych w Polsce, a tych znajdujących się w Azji;
- zna przyczyny powstawania pustyń;
- wymienia nazwy pustyń i określa miejsca ich występowania na mapie świata;
- przedstawia przyczynę powstania Pustyni Błędowskiej i wskazuje miejsce jej występowania na mapie Polski.

Treści przedstawiane na lekcji:
Wiatr przyczynia się do zmian w wyglądzie powierzchni Ziemi. Procesy związane z działalnością wiatru są nazywane eolicznymi.
Tak jak w przypadku lodu, jego działalność jest widoczna, dlatego, że niesie ze sobą materiał skalny, tak w przypadku wiatru, który przenosi drobny materiał skalny, pochodzący z wietrzenia. Zjawisko takie nazywa się deflacją. Natomiast jeśli ten niesiony materiał skalny uderza o napotkane przeszkody w postaci wyniesień skalnych, dochodzi do erozji eolicznej (korazji, czyli ścierania i polerowania powierzchni skał). Aby materiał skalny mógł być unoszony przez wiatr, musi być luźny i suchy. Dobre warunki dla tych procesów panują na pustyni. Często dochodzi tam do powstania burzy piaskowej, kiedy trudno jest nawet oddychać, gdyż piasek jest unoszony na znaczną wysokość. Jest ona wynikiem silnego wiatru, który nazywa się np. chamsin, czy suchowiej.
Wynikiem tej niszczącej działalności są: wygłady, graniaki, grzyby (charakterystyczne formy zbudowane ze skał o większej odporności od otoczenia), misy deflacyjne (zagłębienia powstałe na skutek wywiewania materiału skalnego) i bruzdy korazyjne oddzielone od siebie wąskimi grzbietami skalnymi nazywanymi jardangami.
Wynikiem budującej działalności (akumulacji) piasku są wydmy:
- paraboliczne, powstające w miejscach nieco wilgotniejszych, lub porośniętych drobną roślinnością i z tego powodu końcówki wydmy pozostają w tyle za jej czołem;
- barchany – powstające w klimacie skrajnie suchym, których ramiona są zwrócone do przodu zgodnie z kierunkiem wiania wiatru, gdyż tam potrzeba najmniejszej siły transportowej do przemieszczenia materiału skalnego;
W zależności od kierunku wiania wiatru wyróżnia się jeszcze wydmy gwiaździste, poprzeczne i podłużne.
Łagodniejszy pod względem nachylenia jest stok wydmy od strony dowietrznej. Jest on też mocno ubity. Natomiast po przeciwnej stronie (zawietrznej), swobodnie spadające ziarna piasku tworzą bardziej stromy i słabo ubity stok. O tym wiedzą doskonale rajdowcy samochodowi, którzy wybierają takie trasy, aby odbywały się po bardziej płaskiej stronie wydmy.
Wydmy występują również w Polsce, w Słowińskim Parku Narodowym. Są to wydmy nadmorskie paraboliczne z uwagi na stosunkowo dużą wilgotność tych terenów. Osiągają wysokość do 60 m.
Wszędzie tam, gdzie występują powierzchnie piaszczyste, tworzą się na nich tzw. riplemarki, czyli zmarszczki powierzchni. Wywołane są również przez wiatry.
Tempo obniżania terenu wskutek działalności wiatru ustaje, gdy zostaje osiągnięte zwierciadło wody gruntowej. Wywiewanie materiału skalnego zmniejsza się też po usunięciu drobniejszych ziaren i powstaniu tzw. bruku deflacyjnego, zbudowanego z warstwy żwiru.
Z wywiewaniem jest związane także zjawisko powstawania pokryw lessowych. Tworzy je pył wywiewany z utworów skalnych u czoła lodowca w czasie trwania plejstocenu, zwłaszcza ze stożków sandrowych. Lessy występują przede wszystkim na Ukrainie, ale też na Wyżynie Lubelskiej i na Roztoczu w Polsce.
Lessy znajdują się też w Chinach, a pochodzą z wywiewania drobnego materiału skalnego z Pustyni Gobi, znajdującej się na terenie Mongolii, przez wiatr sirocco.
Materiał skalny wydm nie jest ostrokrawędzisty, lecz na skutek tarcia zawiera wygładzone okruchy skalne.
Wyróżnia się następujące rodzaje pustyń:
- hamada – pustynia kamienista (na Saharze, w Australii);
- serir – pustynia żwirowa (na Saharze);
- erg – pustynia piaszczysta (na Saharze, w Kotlinie Kaszgarskiej, na Półwyspie Arabskim, Pustynia Kara-Korum i Kyzył-Kum na wschód od Morza Kaspijskiego)
- kewir (Azja), takyr (Iran), playa (Ameryka Północna), sebha, shatt (w Pn Afryce) - pustynia ilasta, powstaje w miejscu odsłoniętego, bezodpływowego jeziora.
Na pustyniach można spotkać formy, które okresowo są wypełniane wodą: szotty – okresowe jeziora i wadi – okresowe cieki wodne. Wielkie rozległe obniżenia bezodpływowe w formie kotliny są nazywane bolsonami. W każdej kotlinie tworzy się baza erozyjna. Sporadyczne potoki znoszą w dno doliny obfity, drobny materiał, na obwodzie pozostają grube materiały. Zdarza się, że w centralnej części kotliny powstaje szott.
Przyczyny powstawania pustyń są różne, ale zawsze dotyczą sporadycznej ilości opadów na danym terenie. Powodem takich warunków pogodowych są np.:
- łańcuchy górskie, stanowiące barierę dla wilgotnego powietrza (Pustynia Thar w północno-zachodniej części Indii, Pustynia Takla-Makan w centralnej części Azji),
- zimne prądy morskie (Pustynia Namib w południowo-zachodniej części Afryki – wybrzeże oblewane przez zimny prąd Beguelski, Pustynia Atacama w Andach Ameryki Południowej – wybrzeże oblewane przez zimny Prąd Peruwiański, Pustynie Centralnej Australii – Prąd Zachodnioaustralijski). Napływające chłodne masy powietrza powodują, że tworzy się inwersja temperatury, a to z kolei uniemożliwia kondensację pary wodnej. Powietrze staje się suche;
- ośrodki nieustępujących wyżów barycznych uniemożliwiających napływ wilgotnych mas powietrza (wielka pustynia Sahara w Afryce, również pustynie w Australii).
W Polsce także występuje Pustynia Błędowska, ale nie jest ona następstwem wymienionych powyżej czynników. Jej istnienie jest uzależnione od działalności gospodarczej człowieka. W wyniku tej działalności obniżył się poziom wód gruntowych na tyle, aby uniemożliwić rozwój roślinności na tym piaszczystym terenie.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wyjaśnij pojęcia deflacji i korazji.
2. Wymień kilka form, które są wynikiem erozyjnych i akumulacyjnych procesów eolicznych.
3. Wymień rodzaje wydm i wskaż miejsca ich występowania na Ziemi.
4. Które czynniki decydują o powstaniu pustyń?
5. Dlaczego zimne prądy morskie powodują powstawanie pustyń?
Na lepszą ocenę:
1. Przedstaw różnice pomiędzy wydmą paraboliczną, a barchanem. Wykonaj rysunek schematyczny.
2. W jaki sposób powstaje bolson?
3. Wyjaśnij przyczynę powstania pokryw lessowych w Europie i w Chinach.
4. Co zadecydowało o powstaniu Pustyni Błędowskiej na terenie Polski?

Zapis lekcji:
1. Procesy eoliczne.
2. Formy erozyjne i akumulacyjne będące wynikiem działalności wiatru.
3. Różnice w genezie i miejscu powstania wydm parabolicznych i barchanów.
4. Powstawanie pokryw lessowych.
5. Przyczyny powstawania pustyń.
6. Rodzaje pustyń.
7. Przyczyny powstania Pustyni Błędowskiej.