Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich i lądolodów

Cele:
Uczeń:

- potrafi wymienić wymagane warunki, aby powstał lądolód lub lodowiec górski;
- zna kolejne etapy przekształcania się śniegu w lód lodowcowy;
- potrafi zaklasyfikować formy polodowcowe do określonych kategorii;
- zna rodzaje erozji dokonywanej przez lądolód lub lodowiec górski;
- wyjaśnia różnicę między rzeźbą młodoglacjalną i staroglacjalną;
- przedstawia na mapie kilka miejsc, w których występują formy polodowcowe.

Treści przedstawiane na lekcji:
Lądolody i lodowce zajmują ponad 16 mln km². Największy zasięg ma lądolód Antarktydy. Przykrywa cały jej kontynent czasem nawet do grubości 4 000 metrów. Drugim co do wielkości lądem pokrytym przez lodowiec jest Grenlandia.
Na przełomie neogenu i czwartorzędu klimat oziębił się, a jednocześnie wzrosła liczba opadów. Na wielu obszarach kuli ziemskiej zaczęły się tworzyć lodowce. Jednym z takich obszarów powstawania lodowców była Skandynawia. W czasie ochłodzenia klimatu, lądolód nasuwał się na obszary dzisiejszej Polski.
Lód lodowcowy jest gromadzony w tzw. polu firnowym, powyżej granicy wiecznego śniegu. Aby powstał, musi być spełniony warunek większej dostawy niż topienia się śniegu. Jest to możliwe powyżej granicy wiecznego śniegu. Na stromych stokach nawet i ten warunek nie wystarczy, bo nadmiar śniegu przemieszcza się w postaci lawin w kierunku dna dolin, dlatego ważne jest jeszcze, aby była płaska powierzchnia.
W takich warunkach śniegu przybywa i jego kolejne warstwy wywierają nacisk na te występujące w podłożu i wykształca się kolejno firn, lód firnowy i lód lodowcowy. Różnią się one gęstością, która wzrasta od ok 50 kg/m³ do 80 kg/m³. Nacisk kolejnych warstw śniegu i firnu na lód lodowcowy w dnie pola firnowego powoduje jego przemieszczanie się w dół doliny w formie języka lodowcowego. Dolna część lodowca porusza się szybciej i wraz z materiałem skalnym szlifuje podłoże. Prędkość mas lodu waha się od kilku centymetrów do kilkudziesięciu metrów na dobę. Na skutek poruszania i tarcia o podłoże, wykształca się zagłębienie nazywane karem lodowcowym, oddzielone od reszty doliny progiem skalnym. Przemieszczający się lodowiec po przekroczeniu progu skalnego zmierza w kierunku niższych wysokości i poniżej granicy wiecznego śniegu ulega roztopieniu. Niesiony wraz z nim materiał skalny pochodzący z rozdrobnienia skał osadza się, tworząc akumulacyjne formy.
Lądolód wykształca się w tych miejscach, gdzie granica wiecznego śniegu spada już do poziomu morza. Dlatego obejmuje całą powierzchnię lądu, a jego nadmiar spływa nawet do szelfu, gdzie fragmenty lodu często odłamują się tworząc ogromne góry lodowe, zanurzone w 6/7 swojej objętości. Docierają daleko na północ, aż do granicy lodu pływającego, która przebiega nawet blisko linii brzegowej Falklandów. Nie wszędzie jednak jest teren nachylony, dlatego grubość lądolodu sięga nawet 4000 m. wysokości.
Na skutek działania lodowców, lądolodów i wód polodowcowych wytworzyły się formy lodowcowe. Na obszarze Karpat można spotkać wszystkie rodzaje form polodowcowych z uwagi na wcześniejsze okresy jej zlodowacenia.
1. Formy powstałe w wyniku niszczącej działalności lodowca i lądolodu:
- mutony (pagórki o łagodniejszym zboczu od strony nasuwania się lodowca, np. w Dolinie Pięciu Stawów Polskich);
- misy, niecki i zagłębienia (w różnych miejscach Polski);
- rysy, bruzdy, zadziory lodowcowe (wzdłuż rogi przemieszczania się lodowca);
- wygłady lodowcowe (skały bardzo twarde poddane detersji, np. przy Wielkiej Siklawie);
- zagłębienie końcowe (w miejscu wypływu wód spod czoła lądolodu lub lodowca, np. Kotlina Żmigrodzka);
- rygle skalne (formy pomiędzy karem lodowcowym, a pozostałą częścią doliny, np. w pobliżu Morskiego Oka);
- karlingi (szczyty o strzelistym kształcie, wycięte przez wsteczną erozję glacjalną, np. Krywań);
- nunataki (szczyty wystające ponad lądolodem);
- drumliny (zniszczone wały moren czołowych ułożone poprzecznie do rozprzestrzeniającego się lądolodu, np. na Pojezierzu Dobrzyńskim i w okolicach Stargardu).
2. Formy powstałe w wyniku przeobrażającej działalności lodowca:
- kary lodowcowe (zagłębienia pod polem firnowym np. Morskie Oko);
- doliny U-kształtne (przegłębione doliny, w których przemieszczał się lodowiec, np. Dolina Rybiego Potoku);
- doliny zawieszone (doliny o słabiej zachodzących procesach glacjalnych, uchodzące do dolin szybciej modelowanych przez lodowiec, np. Dolina Roztoki w stosunku do Doliny Rybiego Potoku).
3. Formy powstałe w wyniku akumulacyjnej działalności lodowców i lądolodów:
- moreny czołowe (materiał skalny akumulowany u czoła lodowca lub lądolodu, np. morena w miejscu, gdzie leży schronisko nad Morskim Okiem);
- moreny boczne (materiał gromadzący się wzdłuż zboczy dolin przegłębianych przez lodowiec, np. Kalatówki w Tatrach);
- moreny środkowe (materiał skalny powstały między jęzorami lodowcowymi wypływającymi z dwóch dolin, np. wał Dryganta powstały w wyniku działania lodowców Doliny Młynickiej i Mięguszowieckiej);
- moreny denne (materiał skalny pozostawiony na dnie obszaru zajmowanego przez lodowiec lub lądolód, większość podłoża tatrzańskich dolin).
- eratyki (głazy narzutowe pozostawione przez lądolód, np. Głaz Mszczonowski);
4. Formy powstałe w wyniku erozyjnej i akumulacyjnej działalności wód lodowcowych:
- sandry (stożki usypane przez wodę wypływającą od czoła lądolodu w kierunku pradoliny, na północ od Białegostoku lub koło Kościerzyny);
- pradoliny (erozyjne koryta którymi płynęła woda przed czołem lądolodu, np. Warszawsko-Berlińska, Toruńsko-Eberswaldzka);
- jeziora rynnowe (powstałe na skutek drążenia materiału skalnego przez wodę płynącą pod ciśnieniem w dnie lądolodu, np. J. Jeziorak, większość jezior mazurskich).
- kemy (wały usypane przez wodę płynącą na powierzchni w szczelinach między fragmentami lądolodu, np. w okolicach Nowych Czapli);
- ozy (wały usypane przez wodę płynącą we wnętrzu lądolodu pod ciśnieniem, np. niedaleko Przodkowa);

W niektórych opracowaniach nie wyróżnia się przeobrażającej działalności, a jedynie niszczącą. Wynika to z faktu, że ta przeobrażająca także powoduje niszczenie podłoża, po którym przemieszcza się lodowiec.
Niszczenie jest wywołane następującymi procesami:
- detersją - czyli procesem wygładzania i polerowania podłoża przez masy skalne przenoszone przez lód lodowcowy;
- detrakcją - czyli wyrywaniem luźnych bloków skalnych z podłoża często wzdłuż istniejących już powierzchni spękań spowodowanych np. wietrzeniem mrozowym;
- egzaracją - czyli wyrywaniem, ścieraniem skał i żłobieniem terenu przez nasuwające się czoło lodowca.

W epoce lodowcowej, czyli plejstocenie, klimat kilkakrotnie ocieplał się i oziębiał. Okres oziębienia klimatu, a więc znacznego zasięgu lądolodu nazywa się glacjałem, a okres większego ocieplenia, topnienia lądolodu - interglacjałem.
Efektem zlodowacenia skandynawskiego jest budowa i pokrycie osadami polodowcowymi około 85% powierzchni Polski. Po opuszczeniu obszaru Polski przez lądolód skandynawski (ok. 10 tys. lat temu), rozpoczął się holocen, który uważany jest jako współczesny okres ocieplenia, czyli interglacjał.
Dzięki tym wydarzeniom, na terenach niedawno przeobrażanych przez lądolód występuje rzeźba młodoglacjalna, w której zachowane są ciekawe formy polodowcowe. Rzeźba staroglacjalna również występuje na terenach modelowanych kiedyś przez lądolód, ale długi okres czasu od jego ustąpienia pozwolił na zniszczenie tych form przez inne czynniki kształtujące powierzchnię Ziemi.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Scharakteryzuj formy powstałe w wyniku niszczącej i budującej działalności lodowca.
2. Przyporządkuj znane Ci formy polodowcowe do działalności akumulacyjnej i erozyjnej.
3. Wymień etapy przekształcania się śniegu w lód lodowcowy.
4. Jaka jest różnica między rzeźbą młodoglacjalną, a staroglacjalną?
Na lepszą ocenę:
1. Wymień i wskaż na mapie istniejące na terenie Polski formy polodowcowe.
2. Wyjaśnij różnicę między egzaracją, detersją i detrakcją.

Zapis lekcji:
1. Warunki powstania lodowca górskiego i lądolodu.
2. Etapy przekształcania się śniegu w lód lodowcowy.
3. Klasyfikacja form polodowcowych.
4. Rodzaje erozji lodowca i lądolodu.
5. Rzeźba młodoglacjalna, a staroglacjalna.