Rzeźbotwórcza działalność wód opadowych i rzek

Cele:
Uczeń:

- potrafi wyjaśnić, w jaki sposób dochodzi do erozji wąwozowej;
- wie, na jakie etapy dzieli się profil podłużny rzeki;
- potrafi przyporządkować określone rodzaje erozji poszczególnym biegom rzeki;
- zna rodzaje ujść rzeki;
- wymienia elementy przekroju poprzecznego doliny rzecznej.

Treści przedstawiane na lekcji:
Procesy fluwialne obejmują zarówno działalność niszczącą wody deszczowej, która styka się z powierzchnią Ziemi, a następnie po niej się przemieszcza, jak i działalność akumulacyjną.
Ich siła przeobrażania terenu zależy od:
- ilości wody,
- rodzaju skał budujących podłoże,
- nachylenia terenu,
- pokrycia roślinnością,
- tempa wsiąkania wody.
W miarę upływu czasu nawet krople deszczu mogą się przyczynić do powstania zorganizowanego spływu powierzchniowego z terenów nachylonych. Tworzą one początkowo niewielkie zagłębienia w podłożu, żłobki, które są oddzielone bruzdami. W dłuższym etapie żłobki przekształcają się w większe formy wklęsłe o urwistych zboczach i wąskim dnie. Taki rodzaj niszczenia nosi nazwę erozji wąwozowej.
Gdy woda dociera do nagłego obniżenia terenu, np. wylotu doliny, u jego podnóża gromadzi niesiony ze sobą materiał skalny. Powstają akumulacyjne stożki napływowe.
Procesy erozyjne i akumulacyjne będące wynikiem działalności wód deszczowych występują, bądź nasilają się w czasie opadów, natomiast zanikają w czasie suszy. Ich efektem są często spotykane na pustyniach lub obszarach półpustynnych doliny zwane – wadi. Są one wypełniane epizodycznie wodą w czasie ulew.
Procesy fluwialne obejmują również działalność wód płynących. Woda rozpoczyna swój bieg od źródła, a kończy w miejscu ujścia. Płynąc w korycie nazywa się rzeką.
Towarzyszą jej procesy:
- erozji,
- transportu,
- akumulacji.
Siła tych procesów zmienia się w zależności od nachylenia.
Na ogół nachylenie koryta rzecznego maleje w kierunku ujścia rzeki. Wyróżnia się trzy etapy w profilu podłużnym rzeki, czyli profilu wzdłuż jej osi:
- bieg górny charakteryzujący się wysokim spadkiem, skalnymi wodospadami (najwyższy wodospad na świecie w Wenezueli na rzece Caroni nazywa się Salto Angel i ma 1054 m wysokości, wodospad Niagara ma wielki przepływ, porównywalny z masą wody w Wiśle przy ujściu), bystrzami i progami skalnymi, największą siłą transportową (przemieszczane są nawet otoczaki – zaokrąglone odłamki skalne), dominującą erozją wgłębną; przebieg erozji wgłębnej jest często nierównomierny z uwagi na występowanie skał o różnej odporności na niszczenie; woda spadająca z wodospadów tworzy wiry u ich podnóża, w następstwie których powstają zagłębienia zwane kotłami eworsyjnymi; kotły eworsyjne wykształcają się na skutek procesu zwanego korazją, w którym woda wraz z transportowanym osadem niszczy podłoże, oraz kawitacją związaną z powstawaniem próżni w malutkich banieczkach, których implozja powoduje gwałtowne niszczenie dna koryta rzecznego;
próg skalny jest podcinany i co jakiś czas dochodzi do jego obrywu, czyli erozji wstecznej; dolina rzeki ma kształt litery V;
- bieg środkowy to część biegu rzeki, w którym rzeka płynie już wolniej; cechuje się mniejszym spadkiem, wleczony jest drobny materiał skalny, tworzą się zakola rzeczne (meandry), dominuje erozja boczna; dzieje się tak dlatego, że na odcinku prostym, przy brzegu prędkość wody jest niższa na skutek tarcia, a w środku koryta (w nurcie) wyższa, natomiast na zakrętach nurt rzeki płynie bliżej brzegu podmywanego; dochodzi często do obsuwania się podmywanego brzegu; ostatecznym efektem działania erozji bocznej jest powstanie starorzeczy, czyli części dawnego koryta rzecznego, która wskutek meandrowania cieku została odcięta i stała się jeziorem;
- bieg dolny to miejsce, gdzie zanika siła transportowa, wzrasta natomiast akumulacja materiału; podczas stanów powodziowych w biegu dolnym, często dochodzi do rozlania wody na równinie zalewowej, gdyż nadmiar wody nie może pomieścić się w korycie, w którym następuje proces osadzania się materiału; w efekcie, przy ujściu często tworzy się delta; w miejscach, gdzie nurt rzeki jest słabszy, tworzą się mielizny, a kiedy obniży się poziom wody, to wystające ich fragmenty nazywa się łachami.
Delta to płaskie, rozgałęzione ujście rzeki wytworzone wskutek akumulacji materiału skalnego w jej korycie. Na obszarze delty, w miejscach, gdzie materiał akumulacyjny tarasuje odpływ wody w rzece, może dojść do utworzenia się jeziora deltowego.
W niektórych przypadkach ujście rzeki jest lejkowate, ale jedynie wtedy, gdy morze jest głębokie, a jego wody ruchliwe. Szczególnym przypadkiem jest estruarium, czyli bardzo szerokie ujście lejkowate, w którym poziom wody podlega wahaniom związanym z pływami morskimi.
W profilu poprzecznym doliny rzecznej oprócz koryta można wyróżnić inne elementy, takie jak:
- równinę zalewową (powierzchnia powstała w wyniku działalności akumulacyjnej wód, położona niżej niż osiągana przez wody w czasie wezbrania),
- łożysko (górny poziom dna doliny, zajmowany przez rzeki w czasie stanów powodziowych),
- terasy akumulacyjne (schodowate formy na zboczu doliny, powstałe w czasie kolejnych etapów działalności akumulacyjnej i erozyjnej rzeki na skutek obniżania się bazy erozyjnej).

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. W jaki sposób woda pochodząca z deszczu wpływa na modelowanie powierzchni Ziemi?
2. Scharakteryzuj bieg podłużny rzeki.
3. Czym wytłumaczysz powstawanie różnych rodzajów ujść rzecznych?
4. Scharakteryzuj i przedstaw na rysunku profil poprzeczny doliny rzecznej.
Na lepszą ocenę:
1. Kiedy ujście lejkowate jest równocześnie estruarium?
2. Które procesy towarzyszą powstaniu kotła eworsyjnego?
3. Z którymi rodzajami jezior jest związana działalność rzek?

Zapis lekcji:
1. Działalność wód opadowych.
2. Charakterystyka profilu podłużnego rzeki.
3. Rodzaje ujść rzecznych.
4. Elementy przekroju poprzecznego rzeki.