Procesy krasowe

Cele:
Uczeń:

- potrafi wyjaśnić proces krasowy opisowo i za pomocą wzorów chemicznych;
- zna czynniki wpływające na intensywność rozpuszczania;
- rozróżnia formy powierzchniowego i podziemnego krasu;
- potrafi nazwać miejsca w Polsce i na świecie, gdzie występują formy krasowe.

Treści przedstawiane na lekcji:
Krasowienie jest procesem rozpuszczania skał przez wody powierzchniowe i podziemne. Jest to rodzaj wietrzenia chemicznego, który polega na rozpuszczaniu skał węglanowych, siarczanowych czy chlorkowych, takich jak: wapienie, margle, dolomity, a także gips i anhydryt czy sól kamienna, przez wodę z dwutlenkiem węgla.
Nazwa pochodzi od płaskowyżu Kras w Słowenii. Tam to zjawisko występuje w skałach wapiennych.
Proces można wyjaśnić za pomocą wzorów chemicznych:

H₂O + CO₂ —› H₂CO₃

Woda nasycona dwutlenkiem węgla (pochodzącym z atmosfery oraz z gnijących szczątków organicznych), tworzy kwas węglowy i wsiąka w ziemię.

H₂CO₃ + CaCO₃ —› Ca(HCO₃)₂

Kwas węglowy rozpuszcza znajdujący się tam wapień. W wyniku reakcji tworzy się wodorowęglan wapnia. Następnie woda wraz z rozpuszczoną solą przepływa do jaskini, gdzie w wyniku odwrotnej reakcji wytrąca się węglan wapnia tworząc nacieki.
Proces rozpuszczania przebiega dosyć szybko.
Intensywność rozpuszczania zależy od:
- rodzaju klimatu,
- ilości opadów,
- zawartości dwutlenku węgla w wodzie,
- temperatury wody,
- wysokości nad poziomem morza (na wysoko położonych obszarach woda krąży dłużej, więc intensywniej rozpuszcza skały);
- ukształtowania powierzchni (im bardziej płaski obszar, tym więcej wody wsiąka w głąb),
- pokrywy roślinnej i glebowej,
- rodzaju skały
W wyniku procesów krasowych tworzą się powierzchniowe i podziemne formy krasowe.
Powierzchniowe formy to:
- żłobki (rodzaj podłużnej bruzdy o głębokości do 2 cm),
- lejki (płytkie eliptyczne zagłębienia),
- żebra (formy oddzielające żłobki),
- uwały (powstałe w wyniku połączenia się lejków krasowych),
- polja (powstałe w wyniku zapadania się skał i połączenia wielu lejów krasowych),
- mogoty i humy (ostańce zbudowane ze skał odporniejszych i wystające ponad powierzchnię polii),
- wywierzyska (źródła krasowe),
- ponory (miejsca, gdzie woda płynąca po powierzchni znika pod ziemią).
Podziemne formy to:
- jaskinie,
- stalaktyty (nacieki zwisające ze stropu),
- stalagmity (nacieki rosnące od spągu),
- stalagnaty (nacieki będące wynikiem połączenia stalaktytów i stalagmitów),
- draperie (zasłony naciekowe),
- perły jaskiniowe, inaczej pizolity (będące wynikiem odkładanie się kolejnych warstw węglanu wapnia wokół mineralnego ziarna);
- pola ryżowe (formy naciekowe na dnie jaskini, podobne do pól ryżowych),
- misy martwicowe (zagłębienia wypełnione wodą),
- szczotki kalcytowe (kryształy tworzące się na ścianach jaskiń w kształcie szczotek),
- makarony (wąskie stalaktyty),
- polewy (formy naciekowe w postaci grubych nawisów na ścianach),
- kominy krasowe (pionowe otwory),
W Polsce kras występuje m.in. w Tatrach Zachodnich, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Niecce Nidziańskej.
W Europie można spotkać formy krasowe przede wszystkim w Słowenii (Jaskinia Postojna), na Słowacji (Słowacki Kras).

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wyjaśnij, na czym polega proces krasowienia.
2. Wymień czynniki wpływające na intensywność rozpuszczania.
3. Wymień po cztery formy krasu powierzchniowego i podziemnego.
Na lepszą ocenę:
1. Zapisz wzorami reakcje chemiczne, które zachodzą podczas procesu krasowienia.
2. Wskaż na mapie Polski i na mapie świata przykłady obszarów objętych procesami krasowienia.

Zapis lekcji:
1. Reakcje chemiczne związane z procesem krasowienia.
2. Czynniki wpływające na intensywność rozpuszczania skał.
3. Powierzchniowe i podziemne formy krasu.
4. Obszary występowania procesów krasowych.