Wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego

Cele:
Uczeń:

- zna dane świadczące o nierównomiernej wielkości i nierównomiernym rozmieszczeniu lądów i oceanów;
- wie, jak skonstruować krzywą hipsograficzną;
- potrafi scharakteryzować formy pionowego ukształtowania powierzchni Ziemi;
- rozumie różnicę między pionowym i poziomym ukształtowaniem powierzchni Ziemi.

Treści przedstawiane na lekcji:
Powierzchnia graniczna pomiędzy litosferą, a atmosferą lub hydrosferą jest nieregularna. Składa się ona z szeregu form, które powstają w wyniku ciągłych przemian. Na te przemiany wpływają czynniki zewnętrzne (wietrzenie i erozja) i wewnętrzne (trzęsienia Ziemi, zjawiska wulkaniczne i plutoniczne, ruchy górotwórcze i ruchy lądotwórcze).
Powierzchnia lądów na Ziemi przekracza 29% ogólnej powierzchni. Ponad 70% powierzchni, to wody na Ziemi. Łączna powierzchnia lądów i oceanów wynosi 510 mln km², z czego na lądy przypada 149 mln km², a na oceany 361 mln km².

Lądy skoncentrowane są przede wszystkim na półkuli północnej.
Zróżnicowanie wysokości lądów i głębokości oceanów w stosunku do całkowitej powierzchni Ziemi, można przedstawić za pomocą krzywej hipsograficznej. Jest to wykres uwzględniający osi wysokości i głębokości oraz procentowy udział powierzchni Ziemi.
Góry, to obszary, gdzie wysokości względne na niewielkich odległościach przekraczają 300 metrów. Tak pojęta definicja pozwalałaby na zaliczenie do gór Wieżycy, która ma 329 m.n.p.m, gdyby jej podstawa była na poziomie morza. Ponieważ jest wyżej niż 29 m, to Wieżyca jest tylko wzniesieniem, a góry w Polsce są położone wyżej niż 500 m.n.p.m.
Na każdym kontynencie są pasma górskie.
Najwyższy europejski szczyt Mount Blanc (4807 m.n.p.m.) znajduje się w Alpach, a ponadto wyróżnia się jeszcze kilka pasm górskich, takich jak Karpaty, Pireneje, Góry Skandynawskie.
W centralnej części Azji jest wiele wysokich masywów górskich z najwyższym szczytem świata Mount Everestem - Czomolungmą (8848 m.n.p.m.) znajdującym się w paśmie Himalajów.
Afrykański szczyt Kibo w masywie Kilimandżaro (5895 m.n.p.m.) jest najwyższy na tym kontynencie.
W Kordylierach, najwyższych górach Ameryki Północnej znajduje się szczyt McKinley (6194 m.n.p.m.).
Aconcangua (6960 m.n.p.m.) góruje nad masywem Andów w Ameryce Południowej.
Puncak Jaya (5029 m.n.p.m.) znajduje się w górach Śnieżnych kontynentu Australii i Oceanii. W samej Australii najwyższym szczytem jest Góra Kościuszki (2230 m.n.p.m.).
Antarktyda także jest zróżnicowana w swoim ukształtowaniu i posiada Górę Vinsona (5140 m.n.p.m.) w górach Ellswortha.
Wyżyny to obszary wzniesione ponad 300 m.n.p.m. o niewielkich różnicach wysokości względnych. Obszary wyżynne znajdują się nawet na kilku tysiącach metrów (np. Wyżyna Tybetańska, Mongolska, Meksykańska czy Irańska, Dekan, Wyżyna Abisyńska).
Płaskie obszary wzniesione bardzo wysoko ponad powierzchnię morza łączą w sobie zalety gór i nizin. Płaska powierzchnia ułatwia hodowlę zwierząt, uprawy ziemi, rozwój transportu i budowę domów, a duże wysokości łagodzą klimat. Płaskowyże wolne są więc od upałów i tropikalnych chorób, a opady przekraczają 1000 mm. Na wysokościach charakterystycznych dla Tybetu, mieszkaniec nizin miałby problemy ze zwykłym oddychaniem. Mieszkańcy płaskowyżów mają większą ilość czerwonych krwinek wiążących tlen w organizmie i tym jest rekompensowane niższe stężenie atmosferycznego tlenu.
Niziny to lądowe obszary nieznacznie wyniesione do 300 m.n.p.m. (np. Nizina Wschodnioeuropejska, Środkowoeuropejska czy Nizina Amazonki). Szczególnym rodzajem nizin są depresje, położone poniżej poziomu morza, np. depresja Morza Martwego (obecnie -418 m.p.p.m.) lub depresja Morza Kaspijskiego.
Kryptodepresja występuje również na lądzie, ale obszar poniżej poziomu morza jest przykryty wodami jezior, a zatem kryptodepresja to dno jeziora, które znajduje się poniżej poziomu morza.a
Szelf to przedłużenie nizin do 200 m.p.p.m. zanurzonych pod wodą morską, łagodnie opadających w stronę stoku kontynentalnego.
Dno oceanu (basen oceaniczny), jest oddzielone od szelfu stokiem oceanicznym, a jego średnia głębokość wynosi 3 800 m.p.p.m. Baseny oceaniczne zajmują 70 % powierzchni Ziemi.
Rowy oceaniczne stanowią największe głębie oceaniczne (np. Rów Mariański 10 994 m.p.p.m.).
Oprócz ukształtowania pionowego określa się jeszcze ukształtowanie poziome. Jego zróżnicowanie świadczy o poziomie rozwinięcia linii brzegowej, czyli ilość zatok, półwyspów i wysp. Im większa długość linii brzegowej, tym większe jej zróżnicowanie.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wyjaśnij pojęcie krzywej hipsograficznej.
2. Wyjaśnij różnicę między górami, a wyżynami.
3. Co odróżnia depresję od kryptodepresji?
4. Wymień i wskaż na mapie kilka podstawowych form terenu.
5. Dokonaj podziału powierzchni lądów i oceanów.
Na lepszą ocenę:
1. Wymień nazwy i wskaż na mapie wszystkie najwyższe wzniesienia kontynentów.
2. Wyjaśnij pojęcie linii brzegowej i z pomocą mapy przedstaw jej zróżnicowanie na świecie.

Zapis lekcji:
1. Zróżnicowanie powierzchni lądów i oceanów na świecie.
2. Krzywa hipsograficzna.
3. Charakterystyka form pionowego ukształtowania powierzchni Ziemi.
4. Ukształtowanie poziome.