Kronika dziejów Ziemi

Cele:
Uczeń:

- potrafi wyjaśnić cel badań geografii historycznej;
- zna układ tabeli stratygraficznej;
- zna nazwy eonów, er i okresów w dziejach Ziemi;
- potrafi przyporządkować poszczególnym okresom ważniejsze wydarzenia ze świata zwierząt i roślin, czas trwania orogenez, powstania niektórych skał i rozkład lądów i oceanów.

Treści przedstawiane na lekcji:
Przedmiotem badań geografii historycznej jest odtwarzanie dziejów Ziemi na podstawie analizy istniejących warstw skalnych, zmian wyglądu powierzchni Ziemi czy skamieniałości.
Otrzymane dane stanowią treść tabeli stratygraficznej, która jest chronologicznym zestawieniem ważniejszych zdarzeń w historii Ziemi, dotyczących m.in. zmian w świecie organicznym, zmian klimatu i zmian rzeźby powierzchni Ziemi w wyniku ruchów górotwórczych.
Czas od momentu powstania Ziemi do chwili obecnej podzielono na eony, ery, okresy i epoki.
Eony stanowią najbardziej ogólny podział na:
- kryptozoik - czas, z którego nie zachowały się żadne ślady życia na Ziemi;
- fanerozoik - czas, z którego życie pozostawiło ślady do dziś np. w postaci skamieniałości.
Niektóre źródła podają informację o trzech eonach, gdzie zamiast kryptozoiku wyróżnia się archaik i proterozoik z informacją, że choć z proterozoiku nie zachowały się żadne ślady życia, to już istniało ono na Ziemi np. w postaci zwierząt bezszkieletowych.

Informacje o bardziej szczegółowym podziale można znaleźć w tabeli poniżej.

Era	Okres	Epoka	Od … mln lat	Główne etapy rozwoju roślin i zwierząt	Rozmieszczenie lądów	Ruchy górotwórcze	Skały	Złoża mineralne
Kenozoik	Czwartorzęd	Holocen	0,01	Człowiek współczesny	Lądy i oceany przybierają obecny wygląd, tworzy się Morze Bałtyckie		Margle, gliny, piaski, lessy	Ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel brunatny, bursztyn, piaski, żwiry i torfy
		Plejstocen	2	Człowiek neandertalski i Homo sapiens, z powodu ochłodzenia wyginęły: mamuty, mastodonty, tygrysy szablastozębne.
	Neogen	Pliocen	5	Małpy, małpy człekopodobne, Australopithecus	Pierwsze lodowce, zlodowacenie Antarktydy	Fałdowanie alpejskie, silny wulkanizm: Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Atlas, Kordyliery, Andy, Himalaje
		Miocen	23
	Paleogen	Oligocen	38
		Eocen	54
		Paleocen	65
Mezozoik	Kreda	Kreda późna	136	Okrytonasienne i ssaki torbacze i stekowce	Transgresje i regresje mórz, Laurazja i Gondwana dzielą się na współczesne kontynenty	Początek fałdowań alpejskich: Pireneje, Alpy, Apeniny, Bałkany, Góry Dynarskie, Karpaty, Kaukaz, Himalaje, Hindukusz, Kordyliery, Andy Atlas.	Przede wszystkim skały osadowe powstałe na skutek sedymentacji obumarłych szczątek zwierząt	Dolomity z rudą cynku i ołowiu w okolicy Olkusza, rudy żelaza z okolicy Częstochowy, fosforyty i kreda na Wyżynie Lubelskiej
		Kreda wczesna
	Jura	Malm	190	Pierwsze ptaki, rośliny nagonasienne: sagowce i miłorzębowe, w powietrzu pojawia się archeopteryks, w morzach są powszechne amonity i belemnity	Pangea ponownie rozpada się na Laurazję i Gondwanę	Okres spokoju w skorupie ziemskiej
		Dogger
		Lias
	Trias	Kajper	225	Powstanie ssaków, dalszy rozwój gadów: w wodzie ichtiozaury i plezjozaury; lądowe diplodoki i brontozaury;	Pangea zaczyna się rozpadać a powiększa się obszar Oceanu Tetydy
		Wapień muszlowy
		Pstry piaskowiec
Paleozoik	Perm	Cechsztyn	280	Powstanie gadów ssakokształtnych i rozwój nagonasiennych	Powstanie kontynentu Pangea	Fałdowanie hercyńskie: Masyw Centralny, Karkonosze	Każdy rodzaj skał	Węgiel, sól kamienna i sole potasowe na Kujawach, łupki miedzionośne z okolic Bolesławca i Złotoryi
		Czerwony spągowiec
	Karbon	Karbon produktywny	345	Płazy i pierwsze gady oraz owady, bujny rozwój roślin zarodnikowych: widłaków, skrzypów i paproci,	Łączenie się prakontynentów Gondwany i Laurazji	Początki fałdowania hercyńskiego: Ałtaj, Tien-Szan, Ardeny, Wogezy, Masyw Centralny, Rudawy, Harz, Schwarzwald, Masyw Czeski, Sudety i G. Świętokrzyskie, Ural, Południowe Appalachy i Góry Wododziałowe.
		Wapień węglowy
	Dewon		395	Pierwsze kręgowce lądowe, owady i rośliny zarodnikowe: skrzypy, widłaki i paprocie
	Sylur		430	Ryby pancerne i skorupiaki	Na północy tworzy się Laurazja	Początek fałdowania kaledońskiego: G. Szkockie, Góry Kaledońskie, Skandynawskie, Jabłonowe, północne Appalachy, część Sudetów i Gór Świętokrzyskich
	Ordowik		500	Powstanie roślin lądowych - psylofitów, graptolity i pierwsze kręgowce	Na południu tworzy się Gondwana
	Kambr		570	Rozwój glonów, trylobitów	Rozpad prakontynentu na Gondwanę, Baltikę, Laurencję i Syberię
Proterozoik			3170	Powstanie pierwotniaków i pierwszych bezkręgowców (jamochłonów, pierścienic i stawonogów)	Istnienie jednego prakontynentu	Wulkanizm, ruchy górotwórcze, Góry Sudety (Masyw Śnieżnika	Pierwsze skały osadowe: piaskowce i zlepieńce	Złoża żelaza w Szwecji i w Krzywym Rogu na Ukrainie
Archaik			4600	Powstanie Ziemi, pojawia się woda po skropleniu pary wodnej, w powietrzu jest sporo dwutlenku węgla i azotu oraz znikoma ilość tlenu, najstarsze organizmy (sinice i bakterie) produkują coraz większą ilość tlenu	Początki powstania skorupy ziemskiej w postaci sztywnych płyt, tzw. kratonów		Skały zmetamorfizowane: np. gnejs czy amfibolit	Amfibolity (skały metamorficzne) w Kanadzie

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. W której erze rozpoczęło się życie na Ziemi?
2. Która z er trwała najdłużej?
3. Jak nazywały się pierwsze organizmy żyjące z ery prekambryjskiej?
4. Dlaczego erę prekambryjską nazywamy kryptozoikiem?
5. Jak nazywają się skamieniałości przewodnie dla ery paleozoicznej?
6. Kiedy pojawiły się ryby pancerne?
7. Którym zwierzętom dały początek ryby?
8. Jaki rodzaj roślin rozwijał się w karbonie?
9. Jak nazywały się najprymitywniejsze rośliny lądowe?
10. W jakim okresie rozwijały się psylofity?
11. Co to są skamieniałości przewodnie?
12. Które pasma górskie były wypiętrzane podczas orogenezy kaledońskiej?
13. Które pasma były wypiętrzane podczas orogenezy hercyńskiej?
14. Które pasma były wypiętrzane podczas orogenezy alpejskiej?
15. Co mogło spowodować wyginięcie dinozaurów?
16. Które skamieniałości są przewodnie dla mezozoiku?
17. Co rozumiesz pod pojęciem Pangea?
18. Kiedy rozpadła się Pangea?
19. Kiedy pojawił się praptak archeopteryks?
20. Jaki rodzaj skał pochodzi najczęściej z prekambru?
21. Kiedy miały miejsce zlodowacenia?
22. Jak nazywają się dwa okresy ery kenozoicznej?
23. Które ze ssaków wyginęły w okresie zlodowaceń?
24. Jak stare jest Morze Bałtyckie?
25. Kiedy powstały pierwsze istoty człekokształtne?
26. Jak nazywają się najstarsze ssaki?
27. Jakie rozmiary miały ważki w karbonie?
28. Co to są prekambryjskie kratony?
29. Z jakich skał powstały tarcze krystaliczne?
30. Czym różni się platforma od tarczy?
31. Od kiedy trwa obecna era?
32. Do jakiej grupy zwierząt należały pierwsze naziemne kręgowce?
33. Które orogenezy miały miejsce w erze paleozoicznej?
34. W którym okresie rozpoczęła się orogeneza kaledońska?
35. Jak nazywali się przodkowie człowieka?
36. Dlaczego Himalaje wciąż ulegają wypiętrzeniu?
37. Jaki rodzaj klimatu panował w permie?
38. Co umożliwiało rozwój widłaków, skrzypów i paproci w karbonie?
39. Skąd pochodzi woda na ziemi?.
40. Dla których er jest charakterystyczny fanerozoik?
41. Czego wynikiem są fałdowania (orogenezy)?
42. Kiedy rozpoczęła się era paleozoiczna?
43. Na czym polega metoda bezwzględnego datowania wieku skał?
44. Które z elementów są brane pod uwagę przy względnym datowaniu wieku skał?
45. Kiedy powstawała sól kamienna?
46. Kiedy powstał węgiel?
47. kiedy powstał węgiel brunatny?
48. Kiedy powstała ropa naftowa?
Na lepszą ocenę:
1. Przedstaw charakterystykę wybranej ery z uwzględnieniem zmian w świecie roślin i zwierząt, zmian klimatycznych, zmian w rzeźbie powierzchni Ziemi.

Zapis lekcji:
1. Przedmiot badań geografii historycznej.
2. Tabela stratygraficzna.
3. Dzieje Ziemi.