Mapa jako obraz Ziemi

Cele:
Uczeń:
- poprawnie zamienia skale: liczbową, na mianowaną i liniową, mianowaną na polową;
- potrafi obliczać odległość i powierzchnię rzeczywistą na podstawie mapy.
- potrafi obliczać odległość i powierzchnię na mapie mając daną skalę mapy i odległość i powierzchnię rzeczywistą;
- wymienia funkcje i cechy mapy;
- rozumie, w jaki sposób generalizacja mapy wpływa na stopień jej uszczegółowienia;
- odróżnia mapę od planu.

Treści przedstawiane na lekcji:
Jednym z najbardziej podstawowych i ważnych źródeł informacji geograficznej jest mapa. Jest wykorzystywana jest najczęściej w celu zapoznania się z przedstawianym przez nią terenem, ale też do orientacji w poznawanym terenie (określenia położenia geograficznego – długości i szerokości geograficznej), do opracowywania planów strategicznych przez wojsko lub policję, do opracowywania planów rozwoju poszczególnych regionów, zlokalizowania ważniejszych wydarzeń na świecie, porównywania długości i powierzchni przedstawionych na mapie obiektów, do przedstawiania rozmieszczenia zjawisk, np. pogodowych i wiele innych.
Mapa pełni różnego typu funkcje:
- informacyjną (przekazywanie informacji o przedmiotach i zjawiskach przestrzennych);
- operacyjną (wykorzystanie map przy rozwiązywaniu różnych zadań praktycznych, np. w wojsku czy nawigacji);
- naukowo-poznawczą (badania przestrzenne zjawisk przyrody i społeczeństwa).
W zależności od zapotrzebowania, sporządza się mapy: polityczne, fizyczne, geologiczne, meteorologiczne itd.
Jest ona obrazem powierzchni Ziemi lub jej części przedstawionym w określonym pomniejszeniu (skali) na płaszczyźnie z zachowaniem zasad odwzorowania, przy użyciu umownych znaków graficznych w sposób mniej lub bardziej uogólniony w zależności od skali mapy. Cechy takie, jak wykonanie jej na płaszczyźnie, generalizacja, zastosowanie znaków umownych czy wymierność, czyli możliwość odczytywania z mapy rzeczywistych wymiarów przedmiotów i ich położenia na Ziemi i względem siebie, dająca się uzyskać jedynie przez zastosowanie zasad odwzorowania, odróżniają ją od innych obrazów, czy graficznych prezentacji nie będących mapami, np. planem, szkicem, rysunkiem itp.
O czytelności mapy decyduje przede wszystkim generalizacja mapy. Im większa jest generalizacja, czyli uogólnienie, tym mniej szczegółowe informacje możemy uzyskać czytając mapę. Mapy bardziej szczegółowe, o większej skali niż 1:200000 nazywa się mapami topograficznymi. Mapy o skalach w przedziale między 1:200000, a 1:1000000 są mapami przeglądowo-topograficznymi, natomiast mapy o mniejszej skali, niż 1:1000000 nazywa się mapami przeglądowymi. Skale są większe, gdy w mianowniku znajduje się mniejsza wartość.
Skala mapy (podziałka), to stosunek długości na mapie do odpowiadającej jej długości w terenie. Wyróżnia się skalę liczbową, mianowaną i liniową.
Na podstawie skali mapy można określić nie tylko faktyczną odległość w terenie, ale również powierzchnię, podnosząc do kwadratu liczbę określającą wielkość zmniejszenia odległości. Wtedy skalę mianowaną trzeba zamienić na skalę polową, czyli podnieść do kwadratu wszystkie elementy skali mianowanej.
Przykład:
Oblicz rzeczywistą powierzchnię jeziora, które na mapie w skali 1:500 000 ma 80 mm².
Rozwiązanie: 1 mm – 0,5 km
1 mm² – 0,25 km²
80 mm² – x km²
x = 20 km²
Rzeczywista powierzchnia jeziora wynosi 20 km².
Oprócz map, stosuje się jeszcze plany szczególnie dla terenów miejskich. Plan przedstawia obraz niewielkiego fragmentu powierzchni Ziemi i z tego względu tę powierzchnię można uznać za płaską. Zatem plan nie uwzględnia krzywizny Ziemi wynikającej z jej kulistości. Plany nie posiadają siatki kartograficznej, ale specjalne pola, gdzie kolumny oznaczone są literami, a wiersze - liczbami. Daną ulicę szuka się więc w polu o symbolu, np. D4. Plany posiadają legendę, podobnie jak mapy, z objaśnieniami sygnatur.
Wykonaj zadania z Maturalnych kart pracy: Rozdział I. Obraz Ziemi, zadania 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21 i 22.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Co wyróżnia mapę od rysunku lub planu?
2. Wymień i omów główne cechy map.
3. Które mapy nazywamy topograficznymi?
4. Czym różnią się mapy tematyczne od ogólnogeograficznych?
5. Przedstaw funkcje map.
6. Zamień skalę liczbową 1:200000 na mianowaną i liniową.
7. Która ze skal jest błędnie zapisana: 1:1000; 1 – 200 m; 1cm – 1 km. Uzasadnij odpowiedź.
8. Która ze skal jest mniejsza: 1:10 000 czy 1:200 000?
9. Która z map zawiera więcej szczegółów: 1:20 000 czy 1:1 000 000?
10. Ile wyniesie odległość między dwoma miastami na mapie w skali 1:2 000 000, jeżeli rzeczywista odległość między nimi wynosi 320 km? (16 cm).
11. Uszereguj przykładowe skale mianowane i liczbowe od największej do najmniejszej.
Na lepszą ocenę:
1. Jeśli odległość między dwoma miejscami w terenie wynosi 3,5 km, a na mapie jedynie 17,5 cm, to w jakiej skali wykonana jest mapa? Skalę przedstaw jako liczbową, mianowaną i liniową.
2. Na mapie w skali 1:500 000 powierzchnia jeziora wynosi 8 cm². Oblicz rzeczywistą powierzchnię jeziora.
3. Na mapie w skali 1:100 000 odległość między dwoma miejscowościami wynosi 42 mm. Oblicz skalę mapy, na której odległość między tymi samymi miejscowościami będzie wynosić 2 cm.
4. Na mapie Afryki punkty skrajne mają następujące współrzędne: 38^oN, 36^oS, 18^oW, 52^oE. Oblicz w stopniach i w kilometrach rozciągłość południkową Afryki wiedząc, że długość łuku odpowiadająca jednemu stopniowi w przybliżeniu wynosi 111,2 km.

Zapis lekcji:
1. Cechy i funkcje mapy.
2. Rodzaje skal mapy.
3. Obliczenia odległości i powierzchni z wykorzystaniem skali mapy.
4. Różnice między mapą, a planem.