Jeziora

Cele:
Uczeń:

- potrafi podzielić jeziora w zależności od stopnia ich rozwoju;
- zna czynniki decydujące o powstaniu jezior;
- wyróżnia i wskazuje na mapie przykładowe rodzaje jezior wydzielone na podstawie ich pochodzenia;
- wskazuje na mapie najgłębsze i największe jeziora świata i Polski;
- zna rodzaje torfowisk;
- jest przekonany o bogactwie zróżnicowanych funkcji jezior i zbiorników sztucznych;
- wskazuje na mapie największe zbiorniki sztuczne w Polsce i na świecie.

Treści przedstawiane na lekcji:
Jezioro to naturalne obniżenie terenu wypełnione wodą, która nie podlega swobodnej wymianie z wodami wszechoceanu. Takich miejsc na świecie jest ok. 1,7% powierzchni lądów. Rozmieszczenie jezior jest zróżnicowane, ale generalnie najwięcej jezior znajduje się na terenach byłych zlodowaceń w północnych częściach kontynentu europejskiego i amerykańskiego. Przykładem kraju o wysokiej liczbie jezior jest Finlandia. Jeziora są jej typowym elementem krajobrazu, gdyż zajmują prawie 1/10 powierzchni kraju. Liczba jezior sięga tam 60 tysięcy. Większość to jeziora rynnowe, albo morenowe polodowcowe.
Jeziora nie występują długo w dziejach Ziemi. Bywa, że są tylko kilka tysięcy lat. W zależności od stopnia rozwoju wyróżnia się jeziora:
- oligotroficzne - początkowe stadium rozwoju ze znikomą roślinnością i dobrym natlenieniem, np. jeziora cyrkowe;
- eutroficzne - z dużą ilością roślin przy brzegu i małą ilością tlenu przy dnie;
- dystroficzne - silnie zakwaszone i zarastające z małą ilością tlenu.
O powstaniu jezior decyduje kilka czynników:
- ukształtowanie powierzchni - musi istnieć odpowiednie zagłębienie, w którym zgromadzi się woda;
- budowa geologiczna - skały muszą być nieprzepuszczalne, aby woda nie wsiąkała w grunt;
- warunki klimatyczne – ilość opadów musi być wyższa od tempa parowania i wsiąkania wody.
Wyróżnia się wiele typów jezior z uwagi na ich pochodzenie (genezę):
- jeziora tektoniczne – powstałe na skutek pęknięcia warstw skalnych (Bajkał, Tanganika, Niasa, Titicaca, Jezioro Wiktorii);
- jeziora wulkaniczne (kalderowe) – powstałe w kraterze wygasłych wulkanów (w Masywie Centralnym we Francji, Jezioro Albano we Włoszech, jeziora na Jawie);
- jeziora polodowcowe - powstałe na skutek erozyjnej i akumulacyjnej działalności lodowca, w tym:
- cyrkowe – powstałe na obszarze dawnego pola firnowego w karze lodowcowym (Morskie Oko, Czarny Staw Gąsienicowy, Wielki Staw);
- morenowe – powstałe w wyniku zatarasowania odpływu wód pochodzących z roztopu lodowca przez niesiony materiał skalny (Smreczyński Staw, Mamry, Śniardwy, większość jezior w Finlandii);
- jeziora rynnowe – powstałe w wyniku wyżłobienia przez lód i wody roztopowe działające pod ciśnieniem wewnątrz lodowca (Jezioro Raduńskie i Jezioro Gopło, Wigry)
- jeziora nadbrzeżne (Łebsko, Gardno);
- jeziora zakolowe – starorzecza powstałe na skutek skrócenia koryta rzecznego (Koło Tynieckie nad Wisłą koło Krakowa);
- jeziora krasowe – powstałe w zagłębieniach skał wapiennych lub gipsowych, wytworzonych przez wody z domieszką CO₂ (jeziora w Chorwacji Plitwickie Jeziora, w Polsce na Polesiu Lubelskim, Sloweński Raj koło Popradu);
- jeziora reliktowe – powstałe w wyniku ruchów tektonicznych epejrogenicznych, powodujących odcięcie dawnych mórz od oceanów (Morze Kaspijskie, Jezioro Aralskie).
Największym obecnie jeziorem na świecie jest Morze Kaspijskie, którego powierzchnia jest 49 tys km² większa, niż powierzchnia Polski. Poza tym jeszcze jeziora Górne, Wiktorii, Aralskie, Huron i Michigan mają powierzchnię większą niż 50 tys. km².
W Polsce największe jest jezioro Śniardwy 113 km² i Mamry 104 km².
Najgłębsze jeziora na świecie są tektoniczne. Jezioro Bajkał ma 1741 m głębokości. Ponad tysiąc metrów głębokości mają jeszcze: Jezioro Tanganika i Kaspijskie. W Polsce najgłębsze jest Jezioro Hańcza na Pojezierzu Mazurskim – 108,5 m głębokości, ale biorąc pod uwagę genezę, jest to jezioro rynnowe.
Wody w jeziorach są na ogół słodkowodne, gdyż w zdecydowanej większości są zasilane przez wody opadowe i rzeki. Odstępstwem od tej zasady są jeziora na obszarach bezodpływowych w klimacie suchym. W tych miejscach silne parowanie powoduje ogromną koncentrację soli. Najsilniej zasolonym jeziorem na świecie jest kanadyjskie jezioro Patience (428‰) i Staw Don Juan na Antarktydzie (do 400‰). Wysokie jest też zasolenie Morza Martwego, (310‰). Dla porównania zasolenie Morza Czerwonego sięga jedynie 45‰.
Temperatura jezior zmienia się w zależności od temperatury otoczenia. W zimie spada nawet do 0⁰C, a powierzchnia jeziora pokrywa się warstwą lodu, natomiast latem temperatura dochodzi nawet do 26⁰C.
Biorąc pod uwagę dłuższy okres geologiczny, jeziora są zasypywane materiałem skalnym, niesionym przez rzeki, a zarastanie płytszych terenów przez roślinność, początkowo przy brzegach, a później na całej powierzchni jeziora, prowadzi do przekształcenia jezior w bagna i torfowiska.
Przyczyną powstania bagien jest również utrudniony powierzchniowy odpływ wody i nieprzepuszczalne podłoże, które często związane jest z wieloletnią zmarzliną.
Na świecie obszary bagienne na dużej powierzchni występują na Nizinie Zachodnio-Syberyjskiej w Azji, a w Polsce bagna występują na Podlasiu i Polesiu Lubelskim.
W miejscach, gdzie występują bagna, tworzy się torf. Z jego obecnością wiąże się występowanie torfowisk:
- wysokich - zasilanych wodami opadowymi;
- niskich - zasilanych przede wszystkim wodami podziemnymi i rzecznymi.
Występowanie jezior wiąże się z pozytywnymi cechami, takimi jak: regulacja odpływu wody, czy podniesienie walorów krajobrazowych. Jeziora mają także wpływ na kształtowanie się mikroklimatu.
Na świecie tworzy się sztuczne zbiorniki wodne, m.in. w celu zapobiegania powodziom, albo w celu pozyskania energii elektrycznej, zaopatrzenia ludności, przemysłu i rolnictwa w wodę.
Największy sztuczny zbiornik wodny na świecie, to Jezioro Brackie w Rosji na Angarze, którego powierzchnia wynosi prawie 5,5 tysiąca km², a pojemność 170 km³. Zapora ma aż 125 m. wysokości. Większą pojemność ma tylko zbiornik sztuczny Kariba założony na rzece Zambezi na granicy między Zambią i Zimbabwe. Jednak jego powierzchnia jest o 1000 km² mniejsza.
W Polsce największy sztuczny zbiornik jest założony na Wiśle. Jego powierzchnia wynosi ponad 70 km². Sanie. Kolejne następne sztuczne zbiorniki w Polsce, to: Jeziorsko na Warcie, Goczałkowickie na Wiśle, Zegrzyńskie na Narwi i Solińskie na Sanie. Jego powierzchnia wynosi zaledwie 21 km², ale wysokość zapory aż 82 m i w związku z tym pojemność jest najwyższa, prawie 0,5 km³.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień i omów czynniki wpływające na powstanie jezior.
2. Wymień i wskaż na mapie różne typy genetyczne jezior.
3. Podaj przykłady jezior o różnym składzie chemicznym.
4. Wyjaśnij różnicę między torfowiskami wysokimi i niskimi.
Na lepszą ocenę:
1. Które z czynników doprowadzają do powstania terenów zabagnionych. Wskaż rejony występowania takich obszarów na świecie i w Polsce.
2. Przedstaw znaczenie sztucznych zbiorników wodnych i wskaż na mapie występowanie największych na świecie i w Polsce.

Zapis lekcji:
1. Czynniki decydujące o powstaniu jezior.
2. Stadia rozwoju jeziora.
3. Genetyczne zróżnicowanie jezior.
4. Właściwości fizyczne jezior na świecie.
5. Torfowiska i sztuczne zbiorniki wodne.
6. Znaczenie jezior i sztucznych zbiorników wodnych dla człowieka.