Oceany i morza

Cele:
Uczeń:

- potrafi wymienić nazwy oceanów i wskazać obszary ich występowania na świecie;
- potrafi dokonać podziału mórz w zależności od sposobu ich połączenia z wodami wszechoceanu;
- zna skład chemiczny wód morskich;
- potrafi przedstawić na mapie rozkład zasolenia i temperatury wód morskich;
- zna elementy ukształtowania dna oceanicznego.

Treści przedstawiane na lekcji:
Wszechocean zajmuje 361 mln km² powierzchni, co stanowi ponad 70% powierzchni całej Ziemi.
W jego skład wchodzą:
Ocean Spokojny – 180 mln km² ; rozciąga się od zachodnich wybrzeży Ameryk po wschodnie krańce Azji, Australii i Oceanii.
Ocean Atlantycki z Oceanem Arktycznym – 91 mln km² od zachodu oblewa wybrzeża Europy i Afryki, a od wschodu wybrzeża obu Ameryk.
Ocean Indyjski – 75 mln km². Położony jest między Afryką, Azją i Australią.
Ocean Arktyczny - 15 mln km². Został wydzielony z Oceanu Atlantyckiego i nazwany tak przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych. Rozciąga się wokół bieguna północnego w Arktyce.
W niektórych opracowaniach można także spotkać nazwę: Ocean Południowy, ponieważ został także wyodrębniony przez Międzynarodową Organizację Hydrograficzną w 2000 r. Znajduje się na południe od równoleżnika 60⁰S.
Granice pomiędzy poszczególnymi oceanami są umowne, gdyż nie tworzą one odrębnych basenów.
Części oceanów stanowią morza (wody bezpośrednio przylegające do lądu i z reguły płytsze niż oceany), zatoki (wody wyraźnie wcinające się w ląd) i cieśniny.
Morza dzieli się na:
- morza śródziemne – otoczone lądami i połączone z oceanem tylko cieśninami. Do nich zalicza się:
- morza wewnątrzkontynentalne, np. Morze Bałtyckie;
- morza międzykontynentalne, np. Morze Śródziemne, Morze Czarne;
- morza przybrzeżne oddzielone od oceanów wyspami lub półwyspami: Morze Południowochińskie, Morze Karaibskie, Morze Beringa, Morze Koralowe, Morze Japońskie, Morze Ochockie;
- morza międzywyspowe, położone wyłącznie między archipelagami: Morze Irlandzkie, Morze Celebes, Morze Banda;
- morza otwarte – szeroko połączone z oceanem: Morze Północne, Morze Norweskie, Morze Arabskie;
Zatoki morskie wcinają się głęboko w ląd, ale należą do oceanu, czyli ich wody swobodnie mieszają się z jego wodami.
Na świecie jest ogromna ilość zatok, np.: Zatoka Hudsona, Zatoka Św. Wawrzyńca, Zatoka Alaska, Zatoka Kalifornijska, Zatoka Meksykańska, Zatoka La Plata, Wielka Zatoka Australijska, Zatoka Karpentaria, Zatoka Perska, Zatoka Adeńska, Zatoka Gwinejska, Zatoka Bengalska.
Cieśniny to zwężenie powierzchni wodnej między lądami, łączące dwa akweny wodne, np. Cieśnina Gibraltarska.
Chemiczny skład wody morskiej stanowią związki: NaCl, MgCl₂, MgSO₄, CaSO₄, K2SO₄, CaCO₃. Zasolenie wody morskiej jest najprawdopodobniej efektem procesów wulkanicznych dokonujących się w przeszłości na Ziemi, gdzie wraz z lawą wydobywały się substancje wchodzące obecnie w skład wody morskiej.
Najbardziej zasolone wody są w okolicy zwrotników: Morze Czerwone (45‰), natomiast w kierunku biegunów w związku z odsalaniem wskutek zamarzania i topnienia zasolenia spada do 25‰. Na rozkład zasolenia wpływa zróżnicowana ilość opadów atmosferycznych i intensywność parowania.
Średnia temperatura wód oceanicznych wynosi 17,4⁰C. W okolicach równika jest najwyższa (28⁰C), a w okolicach biegunów najniższa (-2⁰C).
Temperatura wód morskich zmienia się przy powierzchni w zależności od pory roku, a temperatura na głębokości powyżej 1500 m nie zmienia się już i jest bliska 0⁰C.
Średnia głębokość wód morskich wynosi 3 800 m.
Formy powierzchni występujące na dnie oceanicznym podobnie, jak ukształtowanie powierzchni lądów, są bardzo różnorodne. Przedłużeniem lądu poniżej linii brzegowej jest szelf - zatopiona przez morze do głębokości około 200 m. przybrzeżna część kontynentu.
Granicę szelfu wyznacza gwałtowny wzrost głębokości. W tym miejscu zaczyna się stok kontynentalny. Jest to właściwa granica zasięgu poszczególnych kontynentów. Na stromych powierzchniach stoków kontynentalnych występują głębokie wcięcia nazywane podwodnymi kanionami. Przypuszcza się, że powstały one na skutek żłobienia stoku kontynentalnego przez osady lądowe naniesione przez rzeki. Dlatego kaniony podwodne znajdują się w sąsiedztwie ujść wielkich rzek świata (np. Amazonka) i są ich przedłużeniem.
U podstawy stoków kontynentalnych znajdują się baseny oceaniczne. Zajmują one około 70% powierzchni dna oceanu.
Głębie oceaniczne są oddzielone od siebie grzbietami oceanicznymi. Największą głębią na świecie jest Rów Mariański (10 994 m.p.p.m.). W dnie oceanu można także znaleźć samotne góry.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Dokonaj podziału wszechoceanu, a na mapie wskaż po kilka przykładów poszczególnych części składowych wszechoceanu.
2. Wymień związki chemiczne występujące w wodzie morskiej.
3. Wymień elementy ukształtowania dna morskiego i powiedz, na jakich głębokościach występują.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż na mapie granice oceanów.
2. Wskaż na mapie świata po dwa przykłady mórz miedzywyspowych, przybrzeżnych, międzykontynentalnych i wewnątrzkontynentalnych.
3. Z pomocą mapy wyjaśnij, jak zmienia się zasolenie i temperatura wody morskiej na Ziemi.

Zapis lekcji:
1. Oceany i ich granice występowania.
2. Podział wód wszechoceanu.
3. Skład chemiczny wody morskiej.
4. Ukształtowanie dna