Klimaty kuli ziemskiej

Cele:
Uczeń:

- wymienia czynniki kształtujące klimat na świecie;
- rozumie różnicę między elementami meteorologicznymi pogody i elementami klimatu;
- potrafi wyróżnić rodzaje klimatów według klasyfikacji W. Okołowicza;
- przedstawia cechy dotyczące zróżnicowania opadów i temperatury w zależności od rodzaju klimatu i jego typu;
- wskazuje na mapie miejsca występowania poszczególnych klimatów;
- wskazuje na mapie miejsca odnotowanych ekstremalnych temperatur, opadów i wilgotności.

Treści przedstawiane na lekcji:
Klimat jest kształtowany przez następujące czynniki geograficzne:
- szerokość geograficzną;
- rozkład lądów i mórz;
- wysokość nad poziomem morza;
- ukształtowanie terenu;
- prądy morskie;
- szatę roślinną;
- pokrywę śnieżną i lodową;
oraz czynniki meteorologiczne:
- masy powietrza;
- ośrodki baryczne;
- fronty atmosferyczne.
Klimat jest więc zróżnicowany nie tylko między półkulą południową i północną, ale również w obrębie kontynentów na tych samych szerokościach geograficznych. Wynika to ze zróżnicowanej ilości obszarów morskich, wpływu największego obszaru pokrytego lądolodem, wpływu zimnych i ciepłych prądów morskich.
Elementy klimatu są uśrednione w danym okresie (najczęściej rocznym). Wyróżnia się:
- temperatury: średnie roczne, amplitudy temperatur, temperatura najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca, skrajne temperatury roku, rozkład temperatur w ciągu roku;
- opady atmosferyczne: średnia roczna, przebieg w ciągu roku, rodzaje opadów, wysokości skrajne;
- wiatr: siła wiatru, dominujący kierunek, rodzaj wiatrów;
- nasłonecznienie (liczba godzin słonecznych w ciągu roku);
- wilgotność powietrza.
Wg klasyfikacji dokonanej przez Wincentego Okołowicza, wyróżnia się pięć podstawowych stref klimatycznych. Podział został dokonany po uwzględnieniu rozkładu opadów atmosferycznych w ciągu roku, a także wysokości i przebiegu zmian temperatury powietrza. W obrębie stref klimatycznych występują także różne typy klimatu.

Poniżej prezentowana jest podstawowa charakterystyka stref klimatycznych:
I. Strefa klimatu równikowego:
- średnia temperatura każdego miesiąca jest wyższa niż 20⁰C;
- małe amplitudy temperatury powietrza (często mniej niż 5⁰C);
- znaczne opady atmosferyczne (ok. 1000 - 4000 mm w zależności od strefy konwergencji, czyli linii zbieżności cyrkulacji pasatowej i od zenitalnego położenia Słońca).
Wyróżnia się typy klimatyczne:
- równikowy wybitnie wilgotny;
- podrównikowy wilgotny z odmianą okresowo suchą.
Występowanie: północna część Ameryki Południowej, Ameryka Środkowa, środkowa , Afryka z Madagaskarem, Archipelag Malajski, Nowa Gwinea, Filipiny, północna Australia.
II. Strefa klimatów zwrotnikowych:
- średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca jest wyższa niż 10⁰C;
- najwyższe dobowe amplitudy temperatury powietrza (nawet 50⁰C);
- opady na ogół bardzo niskie lub nawet nie występujące; wyjątek stanowią obszary oddziaływania monsunów, gdzie ilość opadów należy do najwyższych na świecie.
Wyróżnia się typy klimatyczne:
- wilgotny z odmianą kontynentalną;
- kontynentalny suchy z odmianą wybitnie suchą;
- monsunowy.
Występowanie: północny Meksyk, Floryda, Sahara, Płw. Arabski, Indyjski, Indochiński, południowe Chiny, środkowa część Ameryki Południowej, południowa Afryka, środkowa Australia
III. Strefa klimatów podzwrotnikowych:
- temperatura najchłodniejszego miesiąca spada do 0⁰C;
- opady na ogół zróżnicowane, zdecydowanie wyższe w półroczu zimowym, a w strefie monsunowej – w półroczu letnim.
Wyróżnia się typy klimatyczne:
- morski;
- przejściowy;
- kontynentalny suchy z odmianą wybitnie suchą.
Występowanie: środkowe i południowe USA, basen Morza Śródziemnego, Iran, Afganistan, środkowe i wschodnie Chiny, Japonia z wyjątkiem Hokkaido, środkowe Chile, północna Argentyna, Urugwaj, południowe krańce RPA, południowe krańce Australii, Wyspa Północna Nowej Zelandii.
IV. Strefa klimatów umiarkowanych:
- temperatura najchłodniejszego miesiąca spada w niektórych miejscach do -10⁰C;
- roczna amplituda temperatury powietrza w klimatach morskich jest niższa niż 25⁰C, a w klimatach kontynentalnych jest wyższa od 25⁰C;
- opady występują we wszystkich porach roku.
Wyróżnia się typy klimatyczne:
- klimaty ciepłe
- morski;
- przejściowy;
- kontynentalny suchy z odmianą wybitnie kontynentalną;
- klimaty chłodne
- morski;
- przejściowy;
- kontynentalny z odmianą wybitnie kontynentalną.
Występowanie: północne USA, południowa i środkowa Kanada, Europa bez części południowej i krańców północnych, środkowa i północna Azja, Hokkaido, południowa Argentyna i Chile, Wyspa Południowa Nowej Zelandii.
V. Strefa klimatów okołobiegunowych:
- temperatura najcieplejszego miesiąca jest niższa niż 10⁰C;
- nieznaczne ilości opadów (ok. 250 mm).
Wyróżnia się typy klimatyczne:
- subpolarny;
- polarny.
Występowanie: Alaska, północne krańce Kanady, Grenlandia, północne krańce Eurazji, Antarktyda.

Dotychczas zanotowano ekstremalne temperatury w różnych miejscach na Ziemi. Przykładem są następujące dane:
- najwyższa temperatura powietrza w cieniu w Al Azizia w Libii: 57,8⁰C;
- najniższa temperatura powietrza w bezwietrznych warunkach w rosyjskiej stacji Wostok na Antarktydzie: -89,2⁰C.
- największa wartość opadów deszczu w ciągu roku w Czerrapundżi w Indiach: 26 461 mm;
- najwilgotniejsze miejsce na Ziemi w Tutunendo w Kolumbii, ze średnimi rocznymi opadami 11 770 mm;
- najbardziej suchy region Ziemi na północy Chile, gdzie nie zanotowano deszczu od około 400 lat.
Nie znaczy to, że w innych miejscach te wartości nie zostały pobite, ale nie było odpowiednich przyrządów, żeby dokonać odpowiedniego pomiaru.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Na podstawie danych, rozpoznaj rodzaj i typ klimatu i przyporządkuj mu odpowiedni region geograficzny:
- Roczna suma opadów jest niewielka i wynosi ok. 75 mm, z czego 2/3 stanowią opady półrocza letniego. Zimą występują tylko opady śniegu. Średnia temperatura najcieplejszego miesiąca nie przekracza +15⁰C, a w miesiącu najzimniejszym osiąga -35⁰C.
- Jest to obszar bez przymrozków. Amplituda roczna temperatur waha się między 10-15⁰C. Wyłącznie letnie opady są bardzo obfite, a ich suma przekracza niekiedy 4000 mm. Porze deszczowej towarzyszą stałe wiatry wiejące z morza.
- Zróżnicowanie temperatur wynosi 25⁰C w skali roku. Przymrozki późną wiosną, podobnie jak zdarzające się niekiedy długie okresy bez opadów są przyczyną zmartwień sadowników. W najcieplejszym miesiącu temperatura osiąga średnią wartość +18⁰C, a w najzimniejszym -3⁰C. Całoroczne opady wynoszą 700-800 mm i przeważają w półroczu letnim.
- Brakowi opadów towarzyszy bardzo duże zróżnicowanie temperatur w roku (amplituda wynosi około 25-30⁰C). Najwyższa odnotowana temperatura to 38⁰C, a najniższa +8⁰C. Amplitudy dobowe temperatur sięgają 50-60⁰C.
Odpowiedzi: klimat umiarkowany chłodny kontynentalny; klimat zwrotnikowy monsunowy, klimat umiarkowany ciepły przejściowy; klimat zwrotnikowy wybitnie suchy.
Źródło: B. Lewandowska-Szwarc, A. Mrula, Zbiór zadań z geografii dla maturzystów, eMPi 2, Poznań 2001.
2. Podaj kilka przykładów typów klimatów i wyjaśnij, od czego są uzależnione.
3. Wymień czynniki klimatyczne i elementy klimatu.
Na lepszą ocenę:
1. Wyjaśnij, dlaczego na półkuli południowej, na tej samej szerokości geograficznej, temperatura latem jest niższa niż na półkuli północnej?
2. Podaj kilka przykładów ekstremalnych temperatur i opadów na świecie.
3. Wskaż na mapie obszary występowania wybranego klimatu.
4. Dlaczego obszary występowania klimatu zwrotnikowego obejmują równocześnie miejsca, gdzie jest najbardziej sucho i występuje najwięcej opadów?

Zapis lekcji:
1. Czynniki klimatyczne i elementy klimatu.
2. Klasyfikacja klimatyczna według Wincentego Okołowicza.