Morze Bałtyckie

Cele:
Uczeń:

- jest przekonany o tym, że historia Morza Bałtyckiego jest krótka;

- zna genezę powstania Morza Bałtyckiego;

- zna i wymienia podstawowe cechy Morza Bałtyckiego;

- potrafi podać przykłady innych mórz i wskazać cechy, które je odróżniają od Morza Bałtyckiego;

- rozumie potrzebę ochrony wód Morza Bałtyckiego.

Treści przedstawiane na lekcji:
Morze Bałtyckie zaczęło się tworzyć pod koniec zlodowacenia Wisły (północnopolskiego), kiedy wody roztopowe z ustępującego lądolodu skandynawskiego zaczęły gromadzić się na obszarze dzisiejszej Zatoki Gdańskiej.

Morze Bałtyckie jest więc młode. Niewątpliwie jest najmłodsze na świecie. Powstawało wtedy, kiedy obszar dzisiejszej Polski zasiedlał już człowiek i to on nadał mu nazwę Bałtyk która przyjęła się już w XI wieku i pochodzi prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa blato, oznaczającego wielką, słoną wodę.

Z wody topniejącego lądolodu około 12 tysięcy lat temu powstało najpierw Bałtyckie Jezioro Lodowcowe. Było bardzo chłodne i nieco wyżej położone od wód wszechoceanu. Dwa tysiące lat później lądolód usunął się jeszcze dalej na północ Skandynawii i zostało udrożnione połączenie z Atlantykiem, Do dotychczasowego jeziora zaczęła wpływać woda słona. Dziś ten efekt powstawania morza nazywany jest Morzem Yoldiowym, które wykształciło się około 10 tysięcy lat temu. Swoją nazwę zawdzięcza występującemu w tych czasach pospolicie gatunkowi małży o nazwie Yoldia.

Przypuszcza się, że ok. 7 tysięcy lat temu wody Bałtyku znowu zostały odcięte od oceanu, a to za sprawą podnoszenia się lądu, który został uwolniony od nacisku wielkich mas lodu. Uaktywniły się wtedy ruchy izostatyczne. Powstało Jezioro Ancylusowe, a jego nazwa pochodzi od występującego wtedy pospolicie w tym środowisku wodnym ślimaka przytulika (Ancylus fluviatilis). W wodach tego zbiornika pojawiła się więc znowu fauna słodkowodna.

Najpóźniej 3 tysiące lat temu, na skutek podnoszenia się wód oceanu Jezioro Ancylusowe znowu połączyło się z Morzem Północnym przez duńskie cieśniny. Powstało Morze Litorynowe, które swoją nazwę zawdzięcza występującemu wtedy pospolicie w tym środowisku ślimakowi pobrzeżkowi(Littorina littorea).

Ostatecznie do czasów obecnych uformował się Bałtyk, jaki znamy dzisiaj. Jest mało słony, ponieważ dźwignięty został obszar, gdzie występują dzisiejsze cieśniny i przepływ wody słonej został znacznie osłabiony.

W przyszłości na skutek dalszych ruchów izostatycznych, może znowu dojść do oddzielenia wód Morza Bałtyckiego od wszechoceanu.

Bałtyk jest szelfowym morzem wewnątrzkontynentalnym Oceanu Atlantyckiego w północnej Europie. Od północy ograniczony jest Półwyspem Skandynawskim. Połączony z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie: Wielki Bełt, Mały Bełt, Sund, Limfjord, Kattegat, Skagerrak.

Jego powierzchnia wynosi: 415,266 km², a objętość: 22 mln km³.

Morze Bałtyckie nie jest więc zbyt duże, ale są jeszcze mniejsze morza, np. Morze Marmara. Jego wielkość jest o 100 tysięcy kilometrów kwadratowych większa niż terytorium Polski.

Nie jest to też morze głębokie, gdyż większość Mórz na świecie jest o głębokości zbliżonej do średniej głębokości oceanu, czyli 3800 m, a Morze Bałtyckie ma średnio 50 m. głębokości Głębia Landsort w pobliżu wyspy Gotlandia jest najgłębsza i wynosi 459 m.

Linia brzegowa Morza Bałtyckiego jest zróżnicowana pod względem rodzajów wybrzeży.

W Polsce najczęściej spotykane są wybrzeża mierzejowo-zalewowe, np w okolicach Jeziora Łebsko czy nad Zatoką Gdańską. Są też wysokie wybrzeża klifowe, które można spotkać np. przy najbardziej wysuniętym na północ brzegu Polski w okolicach Jastrzębiej Góry, czy na wyspie Wolin, gdzie ich wysokość dociera do 100 m.

Zachodnie i południowo-zachodnie wybrzeża Zalewu Szczecińskiego są już jednak naznaczone działalnością lodowców na niewysokich, nizinnych terenach, które kiedyś pozostawiły rozległe rynny ciągnące się od lądu w kierunku morza. Takie wybrzeża nazywają się föhrdowymi (ferdowymi).

Poza Polską, wybrzeża na ogół są związane z działalnością lądolodu i w szczególności w Szwecji występują wybrzeża fierdowe, a u wybrzeży Finlandii: szkierowe.

Jedną z cech wyróżniających Morze Bałtyckie, jest niski poziom zasolenia, który spada prawie do 2 ‰ w zatokach: Fińskiej i Botnickiej, a wzrasta przy cieśninach do poziomu 15-30 ‰. Średnie zasolenie kształtuje się na poziomie 7-8 ‰.  Poza tym zasolenie jest też nieco większe przy dnie, gdyż wody spływające z lądów i opady zmniejszają zasolenie przy powierzchni.

Niskie zasolenie jest efektem:

- sporej ilości słodkiej wody docierającej rzekami do morza;

- niskiego parowania wody związanego z niezbyt wysoką temperaturą miejsc w klimacie umiarkowanym;

- stałą dostawą wody słodkiej, pochodzącej z opadów;

- utrudnionej wymiany wód z wodami wszechoceanu;

- pozostałością wód słodkich po topiącym się lądolodzie, wpływających na niższe stężenia wody.

Temperatura wód powierzchniowych: w zimie wynosi od 0° do 2°C, w lipcu od 12°C w Zatoce Botnickiej, 15°C na otwartym morzu, do 20-22°C na południowych wybrzeżach.
Północna część Bałtyku jest skuta lodem od listopada do maja. Lód pokrywa całkowicie pn. część Zatoki Botnickiej i wschodnią część Zatoki Fińskiej. Na pozostałym obszarze zamarza tylko pas przybrzeżny na ok. 1 - 2 miesiące w części pd.-zach. i 2 - 4 miesiące w środkowej.
Falowanie jest niewielkie i wynosi tylko 2-4 m, ekstremalnie do 10-11 m. Podobnie pływy, również są niewysokie: w Kilonii 0,7 m, w Zatoce Botnickiej 0,6 m.

Bałtyk posiada urozmaiconą linię brzegową:
- zatoki - Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska, Pomorska;
- zalewy – Kuroński, Wiślany;
- wyspy – Gotlandia, Sarema, Bornholm, Fionia, Alandzkie, Duńskie;
- półwyspy – Skania, Hel;
- mierzeje – helska, wiślana, łebska;
- cieśniny – Wielki i Mały Bełt, Sund Limfjord;

Bałtyk jest wykorzystywany gospodarczo.

Jest miejscem połowu ryb. W dnie występują też różne bogactwa, np. ropa naftowa, a ruchy wody morskiej mogą być źródłem energii.
Wybrzeże Morza Bałtyckiego jest obszarem o wybitnych walorach leczniczych, turystycznych i wypoczynkowych. Należą do nich: piaszczyste plaże, wały wydmowe, lasy oraz zawierające duże ilości jodu powietrze oraz wody mineralne.
Dobrze rozwinięta jest tu baza turystyczna: liczne hotele, prywatne pensjonaty, sanatoria, domy wczasowe, pola namiotowe, gastronomia, sieć komunikacyjna, poczty, banki itd. Sezon turystyczny ogranicza się głównie do miesięcy letnich, chociaż wiele ośrodków przyjmuje turystów przez cały rok. Do najbardziej znanych miejscowości turystyczno-wypoczynkowych nad Morzem Bałtyckim należą: Sopot, Kołobrzeg, Łeba, Ustka, Świnoujście i Międzyzdroje.

Bałtyk wciąż jest zanieczyszczany głównie przez rzeki przynoszące zanieczyszczenia komunalne i przemysłowe; ścieki komunalne i przemysłowe miast nadmorskich; ale także przez produkty wyrzucane przez statki; wiercenia na dnie morza; statki ulęgające katastrofom; porty rybackie; rolnictwo i turystykę.
Doprowadza to do powstania pustyni beztlenowej (związki organiczne wpadające do morza powodują zjawisko użyźniania morza. Konsekwencją jest wzrost biomasy, której nadmierna ilość opada na dno powodując zachwianie warunków tlenowych. W ten sposób następuje zanik życia organizmów i powstanie terenów beztlenowych, zubożenie gatunków i ilości fauny i flory, zmniejszenie możliwości połowów, utrata walorów turystycznych i zdrowotnych.
 

Ograniczanie wprowadzanych zanieczyszczeń i dbałość o  czystość wód Bałtyku jest celem wprowadzanych zasad dotyczących współpracy wszystkich państw nadbałtyckich i zostało udokumentowane podpisaniem Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego tzw. Konwencji Helsińskiej z 1992 r.. Organem wykonawczym jest Komisja Helsińska, która zbiera informacje o stanie środowiska Morza Bałtyckiego i ładunkach zrzucanych do niego zanieczyszczeń. Dane analizowane są przez grupy ekspertów i na tej podstawie opracowywane są zlecenia skierowane do Państw – sygnatariuszy, zobowiązujące do ograniczenia ilości zanieczyszczeń oraz prowadzenia określonych działań na rzecz ochrony przyrody.
Zasady współpracy pomiędzy państwami nadbałtyckimi w zakresie ochrony i zwiększania stanu żywych zasobów Morza Bałtyckiego i cieśnin duńskich określa też Konwencja „O rybołówstwie i ochronie żywych zasobów w Morzu Bałtyckim i Bełtach” tzw. Konwencja Gdańska z 1973 r. Jej organem wykonawczym jest Międzynarodowa Komisja Rybołówstwa Morza Bałtyckiego (IBSFC).

Pytania do tej lekcji:
Minimum:
1. Kiedy powstało morze Bałtyckie?
2. Wymień kilka elementów linii brzegowej Morza Bałtyckiego.
3. Jakie rodzaje wybrzeży można spotkać nad Morzem Bałtyckim?
Na lepszą ocenę:
1. Wyjaśnij przyczyny zmian temperatury i zasolenia Bałtyku.
2. Wymień zagrożenia związane ze środowiskiem wodnym Bałtyku i przedstaw możliwości zapobiegania tym zagrożeniom.

3. Wymień nazwy konwencji zawierających zasady ochrony wód Bałtyku i ich zasobów i przedstaw w skrócie, jaki jest ich zakres działań.
4. Przedstaw kilka przykładów zagospodarowania obszaru morskiego.

Zapis lekcji:
1. Geneza Morza Bałtyckiego.
2. Cechy morza Bałtyckiego.
3. Wykorzystanie gospodarcze obszaru Morza Bałtyckiego.
4. Zanieczyszczenie Bałtyku.