Następstwa zlodowaceń na obszarze Polski

Cele:
Uczeń:

- jest przekonany o tym, że w przeszłości obszar Polski był zlodowacony;

- zna rodzaje i zasięg ważniejszych zlodowaceń w Polsce;

- wymienia i krótko charakteryzuje formy polodowcowe występujące w Polsce;

- wskazuje na mapie Polski przykłady form polodowcowych;

- jest przekonany o wpływie plejstoceńskich zlodowaceń na ostateczny charakter rzeźby kraju.

Treści przedstawiane na lekcji:
Zlodowacenia na obszarze Polski rozpoczęły się ponad 1 mln lat temu.
Gdyby przerwy między glacjałami utrzymywały się bez zmian, to za ok. 20 tys lat znowu nastąpi zlodowacenie.
Wiedza na temat występowania lodowców w przeszłości pochodzi z materiału skalnego pozostawianego przez lodowiec, czyli gliny zwałowej, składającej się z piasków i żwirów i większych odłamków skalnych pozostawionych przez lądolód, zwanych eratykami. 

Skały te wzbogacane były w okresach interglacjału materiałem z tworzącej się gleby.

W przeszłości charakterystyczne było zanikanie lodu (deglacjacja).
Deglacjacja frontalna polegała na stopniowym wycofywaniu się czoła lodowca. Deglacjacja arealna była związana z powstawaniem powierzchni lodu martwego, który po wytopieniu daje charakterystyczne formy, np. kemy.
 

Na obszarze Polski odkryto 4 ślady glacjałów:
- zlodowacenie Narwi 950 tys lat temu;
- zlodowacenie południowopolskie (Nidy i Sanu) 500 i 700 tys. lat temu;
- zlodowacenie środkowopolskie (Odry i Warty), 100 i 200 tys. lat temu;
- zlodowacenie północnopolskie (Wisły) 10 tys. lat temu.

W Polsce tylko niektóre obszary nie były nigdy zlodowacone: Pieniny, Tatry Zachodnie i okolice Ojcowa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Dzięki temu zachowały się tam relikty trzeciorzędowe.
 

Ciekawsze formy polodowcowe w Polsce występują na północy, np. na Kaszubach.
W czasie swego ruchu lądolód wyrywał z podłoża materiał skalny, a następnie przenosił go skośnie ku górze. Gdy dostawa lodu i jego nacisk na podłoże powiększały się, materiał skalny tworzył wały wzgórz, zwane morenami czołowymi spiętrzonymi. Dziś takim przykładem moren czołowych są Wzgórza Szymbarskie.
Oprócz moren czołowych, kształtowały się też inne formy akumulacyjne:

- kemy - wały i pagóry złożone z warstwowych piasków, żwirów i mułków, warstwowanych, akumulowanych poprzez wody w otwartych szczelinach lub kieszeniach lodowca. Spotkać je można w okolicach, np. Nowych Czapli;

- ozy - podłużne wały powstające w szczelinie pod lądolodem, usypane z piasków i żwirów przez płynące w lodowym tunelu rzeki, np. niedaleko Przodkowa;
- moreny denne faliste lub płaskie, zbudowane na ogół z glin i piasków gliniastych, np. w okolicach Ręboszewa;

- sandry - rozległe powierzchnie równinne zbudowane z żwirów i piasków, lekko nachylonych w stronę przeciwną do lądolodu. Występują w okolicach Wdzydz Kiszewskich lub Kościerzyny;

- drumliny - zespoły wydłużonych wzgórz, ciągnących się w kierunku prostopadłym do ruchów lodowca. Na powierzchni pokryte są gliną zwałową, ale w  ich wnętrzu może występować materiał warstwowy.

Powstawały też formy erozyjne:
- wytopiska - zaklęsłości terenu najpierw wyżłobione przez lądolód lub jego wody, następnie wypełnione przez lód, np. okolice Sitna, Kielna, Szemudu;
- rynny jeziorne - zagłębienia erodowane pod lodem przez płynące pod nim wody. Ich szerokość wynosi z reguły kilkaset metrów, a długość od kilku do kilkudziesięciu kilometrów, dno jest nierówne, np. rynny jezior: Raduńskich, Ostrzyckich, Gowidlińskich.
- pradoliny - szerokie doliny o płaskim dnie, o równoleżnikowym na ogół przebiegu, związane z dłuższym postojem lądolodu i wyżłobione przez przepływające wody roztopowe i wody rzeczne. Płynęły w kierunku zachodnim, zgodnie z nachyleniem obszaru tworząc wielkie doliny.
Największymi pradolinami w Polsce są:
- Warszawsko - Berlińska,
- Toruńsko - Eberswaldzka,
- Wrocławsko – Magdeburska.

Pytania do tej lekcji:
Minimum:
1. Kiedy miały miejsce zlodowacenia Polski?
2. Wymień rodzaje zlodowaceń i ich zasięg.
3. Na jakiej podstawie naukowcy potrafią dzisiaj wskazać prawdopodobny przebieg zlodowaceń na terenach Polski?

Na lepszą ocenę:
1. Które obszary w Polsce nie były nigdy zlodowacone? Jakie są tego skutki?
2. Wymień niektóre polodowcowe formy i wskaż na mapie, gdzie występują.

3. Na podstawie mapy utworów czwartorzędowych na obszarze Polski, powiedz jaki jest wpływ plejstoceńskich zlodowaceń na ostateczny charakter rzeźby naszego kraju.

Zapis lekcji:
1. Rodzaje i zasięg zlodowaceń w Polsce.
2. Formy reliktowe, a obszary wolne od zlodowaceń w Polsce.
3. Akumulacyjne i erozyjne formy polodowcowe.
4. Wpływ plejstoceńskich zlodowaceń na charakter rzeźby Polski.