Źródła informacji geograficznej

Cele:
Uczeń:
- zna przykłady metod terenowych zbierania informacji geograficznej i potrafi je odróżnić od metod kameralnych;
- potrafi wymienić kilka przyrządów służących do obserwacji bezpośredniej;
- zna co najmniej kilka sposobów określania kierunków stron świata;
- potrafi podzielić źródła informacji geograficznej według rodzaju.

Treści przedstawiane na lekcji:
Metody zbierania informacji geograficznej dzieli się na terenowe (bezpośrednie) i kameralne (pośrednie). Łatwo się domyślić, że metody terenowe są aktualne i stanowią źródło informacji dla metod kameralnych, opracowywanych na ich podstawie. Czas od momentu zebrania informacji do momentu wydania np. podręcznika bywa dość długi, dlatego może się zdarzyć, że jakieś informacje w podręczniku będą już nieaktualne.
Metody terenowe polegają na obserwacji bezpośredniej np.: stanu pogody, poziomu wody w rzece, stopnia zanieczyszczenia, natężenia drgań skorupy ziemskiej. Przeprowadza się również spis powszechny, czy udostępnia ludziom ankiety, w których udzielają odpowiedzi na określone pytania.
Zbieranie informacji o pogodzie i w następstwie przewidywanie pogody, ma znaczenie dla rolników, którzy mogą w przybliżeniu określić początek okresu wegetacyjnego, dla turystów, którzy mogą dostosować terminy swoich wyjazdów na wczasy do jakości pogody, może też umożliwić ostrzeżenie przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, takimi jak cyklony, huragany, intensywne deszcze itd.
Zbieranie informacji o stanie wody może pomóc w ustaleniu niebezpieczeństwa powodzi, daje też informację, czy statki o określonym tonażu mogą wpływać na dany odcinek rzeki.
Badanie stopnia zanieczyszczenia pozwala szybko ustalić źródło tego zanieczyszczenia i jego wpływ na stan zdrowia ludzi.
Badanie natężenia drgań skorupy ziemskiej pozwala np. ustrzec się przed tąpnięciem w kopalni, a na terenach sejsmicznych przewidzieć kataklizm, zbliżającą się falę tsunami, zapewnić odpowiednio wczesną ewakuację.
Kartowanie terenu jest również jednym z elementów zbierania informacji w terenie. Na mapie topograficznej zaznacza się zidentyfikowane w terenie obiekty lub zjawiska. Nie zawsze wszystkie interesujące elementy są na niej zaznaczone.
Pomocne w geografii są również szkice terenu. Są to odręczne rysunki terenu, na których zaznacza się kontury sytuacyjne i kierunki spadku terenu. Szkice ułatwiają orientację w terenie i dzięki nim można przypomnieć sobie wiele szczegółów, które były widoczne w trakcie ich sporządzania. Obiekty terenowe na szkicu przedstawia się za pomocą rysunków lub znaków topograficznych.
Szczególną odmianą szkicu terenowego jest szkic marszowy, który wykonuje się za pomocą busoli służącej do pomiaru kierunków i kroków, którymi odmierza się odległości.
Szkic z miejsca można wykonać dla niewielkiego dobrze widocznego obszaru. Zamiast busoli do określania kierunku można wykorzystać linijkę do „celowania” w kierunku wybranych przedmiotów.
Szkic z podstawy obejmuje jedynie pomiar bazowej podstawy, czyli odcinka, którego długość odmierza się krokami. Następnie zaznacza się na mapie w odpowiedniej skali dwa punkty krańcowe tego odcinka, i wyznacza kierunki do miejsc charakterystycznych, widocznych w terenie z tych dwóch punktów. Na przecięciu się linii wyznaczających te kierunki, można odznaczyć za pomocą specjalnych znaków graficznych miejsca, które chcemy uwzględnić na szkicu. Automatycznie uzyskujemy odległość do tych miejsc w skali.
Przeprowadzenie obserwacji w terenie wymaga określonego sprzętu, np. urządzeń meteorologicznych, łat wodowskazowych, przelewów mierniczych, sejsmografów itp.
Wartości są sprawdzane na podstawie określonych skal, np. skali stanu zachmurzenia nieba, skali Beauforta, skali temperatury w stopniach Celsjusza, Fahrenheita czy Kelvina, skali Richtera, skali twardości minerałów Mohsa.
Metody kameralne są związane z opracowaniem danych, tworzeniem opisów, opracowaniem map, wykresów i danych statystycznych i innych czynności na bazie istniejących źródeł informacji geograficznej. Źródła te można podzielić według ich rodzaju na:
- tekstowe (podręczniki, czasopisma, przewodniki);
- kartograficzne (mapy, plany, atlasy geograficzne, zdjęcia satelitarne);
- statystyczne (roczniki, tabele i wykresy statystyczne);
- elektroniczne (bazy danych, strony internetowe, forum i grupy dyskusyjne);
- graficzne (schematy, rysunki i profile);
- multimedialne (filmy edukacyjne, animacje).
By móc przeprowadzać obserwacje w terenie, trzeba się dobrze orientować.
Strony świata można określić używając kompasu, a kiedy kompasu nie ma do dyspozycji, wtedy szuka się przedmiotów w terenie, na podstawie których można określić jeden z kierunków:
- na samotnie rosnących drzewach, gałęzie od strony południowej są dłuższe i grubsze.
- słoje na pieńkach po ściętych drzewach od strony północnej są gęstsze.
- północna strona kamieni (głazów) porośnięta jest mchem.
- możliwe jest też ustalenie kierunków stron świata na podstawie położenia Słońca o określonych godzinach, tzn. o godzinie 12.00 kierunek do Słońca wyznacza kierunek południowy. O 7.00 w okresie od maja do lipca i o 6.00 od lutego do kwietnia i od sierpnia do października, kierunek do Słońca wyznacza wschód. O 17.00 w okresie od maja do lipca i o 18.00 od lutego do kwietnia i od sierpnia do października, kierunek do Słońca wyznacza zachód.
- kierunek południowy można też ustalić posługując się tarczą zegarka wskazówkowego w czasie pogody nie przysłaniającej widoku Słońca. Należy przy poziomym położeniu zegarka małą wskazówkę skierować na Słońce. Dwusieczna (połowa) kąta zawartego między małą wskazówką, a 12.00 wskazuje w przybliżeniu kierunek południowy. Aby ćwiczenie było wykonane precyzyjniej, można zegarek ustawić tak, aby Słońce leżało w jego płaszczyźnie. Na obwodzie tarczy w punkcie przecięcia się dwusiecznej kąta zawartego między 12.00, a małą wskazówką należy postawić zapałkę. Następnie obracać zegarkiem, aby cień zapałki padł na jego środek. Wówczas prosta przechodząca przez środek zegarka i 12.00 wskaże kierunek południowy.
- kierunek północny może zostać określony w czasie gwieździstej nocy na podstawie kierunku do Gwiazdy Polarnej. Gwiazda Polarna znajduje się niemal dokładnie na północy. Nie zmienia swego położenia zarówno przy ruchu obrotowym, jak i postępowym Ziemi. Kierunek na Gwiazdę Polarną o każdej porze wyznacza kierunek północny. Odnajduje się ją przez 5-krotne przedłużenie odległości między dwoma, prawymi gwiazdami Wielkiego Wozu.
Na podstawie położenia Księżyca i jego fazy, także można określić kierunki stron świata. Kierunek południowy, to kierunek do Księżyca o godzinie 6.00 (III kwadra – cofa się), 24.00 (pełnia) i 18.00 (I kwadra – dogania), kiedy księżyc jest najwyżej nad horyzontem, itd. jak na rysunku.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przedstaw różnicę między metodami zbierania informacji geograficznej terenowymi i kameralnymi.
2. Ustal kierunek południowy na podstawie zegarka wskazówkowego.
3. Zorientuj topograficznie szkic terenowy okolic szkoły:
- na podstawie przylegającej do ogrodzenia ulicy Słonecznej;
- na podstawie wybranej formy rzeźby terenu.
4. Przejdź ze szkicem terenowym wokół szkoły i zanotuj wszystkie dostrzeżone przez ciebie w rzeczywistości elementy, które są uwzględnione w tym szkicu.
Na lepszą ocenę:
1. Przedstaw na kilku konkretnych przykładach cel przeprowadzania obserwacji bezpośrednich.
2. Omów szczegółowo sposób tworzenia różnych rodzajów szkicu terenu.
3. Wymień rodzaje źródeł informacji geograficznej i przedstaw sposoby ich wykorzystania (tzw. metody kameralne).
4. Znając długość betonowego występu po północno-wschodniej stronie boiska ustal długość południowo-zachodniego ogrodzenia szkoły. Do zadania wykorzystaj kartkę papieru w kratkę, na której w skali umieścisz odcinek o znanej długości.

Zapis lekcji:
1. Metody zbierania informacji geograficznej.
2. Źródła informacji geograficznej.
3. Sposoby orientacji w terenie.