Człowiek, a środowisko

Cele:
Uczeń:

- jest przekonany o potrzebie zachowania dotychczasowej funkcjonalności środowiska geograficznego;
- potrafi wymienić kilka zasad określających zrównoważony rozwój;
- zna rodzaje krajobrazów;
- wymienia przykłady negatywnego wpływu człowieka na środowisko (antropopresji);
- podaje przykłady zmian w środowisku wywołane naturalnymi i antropogenicznymi czynnikami;
- wyjaśnia poglądy na temat relacji między człowiekiem i środowiskiem.

Treści przedstawiane na lekcji:
Człowiek, prowadząc swoją działalność, wpływa na środowisko i przekształca krajobraz. Obecnie ma świadomość, że powinno się to odbywać w sposób zrównoważony, czyli tak, który nie powoduje nieodwracalnych zmian i pozwala w dłuższym okresie czasu na przywrócenie stanu zbliżonego do pierwotnego.
Dzieje się tak dlatego, że człowiek jest uzależniony zarówno od jakości atmosfery, od ilości pożywienia na Ziemi, od czystości wód słodkich.
Poszczególne geosfery są od siebie zależne. Próba bezpowrotnej utraty ich właściwości mogłaby np. spowodować przerwanie łańcucha pokarmowego. Człowiek, jako najwyżej zorganizowana jednostka, jest na końcu tego łańcucha, dlatego musi dbać o utrzymanie stanu środowiska w takim stanie, aby wszelkie współzależności w dalszym ciągu miały miejsce.
Już w 1992 r. podczas Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro zapisano 27 zasad zrównoważonego rozwoju. Według nich:
- człowiek ma prawo do zdrowego i twórczego życia w harmonii z przyrodą;
- człowiek może korzystać z zasobów naturalnych, o ile nie spowoduje to zniszczeń środowiska naturalnego;
- rozwój musi uwzględniać potrzeby rozwojowe obecnych i przyszłych pokoleń;
- ochrona środowiska powinna być nieodłączną częścią procesu rozwoju;
- wszystkie państwa powinny dążyć do zlikwidowania ubóstwa i i do zaspokojenia potrzeb ludzi na ziemi;
- międzynarodowe działania w dziedzinie ochrony środowiska powinny uwzględniać potrzeby wszystkich krajów;
- państwa powinny wprowadzać efektywne prawo środowiskowe;
- państwa powinny przeciwdziałać transferowi substancji powodujących zniszczenia do innych krajów;
- państwa powinny natychmiast powiadamiać inne kraje o katastrofach czy niebezpieczeństwach.
Zasady te określają kierunki podejmowanych działań zgodnie ze zrównoważonym rozwojem.
Zdarzają się jednak przykłady irracjonalnej działalności człowieka, zwłaszcza wtedy kiedy nie myśli on perspektywicznie. Wtedy tworzy krajobraz zdewastowany. Miejsca w pobliżu kopalni węgla brunatnego i elektrowni w Bełchatowie są przykładem takiego krajobrazu, ale też pustynniejące miejsca w strefie Sahelu czy bezleśne obszary strefy równikowej powstałe w wyniku deforestacji.
Wiele terenów, gdzie człowiek mieszka i prowadzi swoją działalność jest określana mianem krajobrazu kulturowego. Przeobrażenia są potrzebne, ale zmiany dokonuje się z uwzględnieniem potrzeby zachowania niektórych gatunków roślin, czy zwierząt. Przeznaczając teren pod zabudowę, jednocześnie odzyskuje się dla środowiska naturalnego miejsca, które już nie są gospodarczo wykorzystywane. Dokonuje się np. zalesienia dotychczasowych nieużytków.
Krajobraz naturalny można zaobserwować w bezpośrednim sąsiedztwie form chronionego krajobrazu lub uż na ich terenie. Przepisami prawa ogranicza się tam możliwość zabudowy i prowadzenia działalności gospodarczej, a teren może być wykorzystywany jedynie w celach turystycznych.
Krajobraz pierwotny właściwie już na świecie nie występuje, gdyż nawet jeśli człowiek nie dociera na dany teren, to powietrze ma przez niego zmodyfikowany skład. Np. na Antarktydzie nie jest prowadzona działalność gospodarcza, ale występuje tam zjawisko "dziury ozonowej". Najbliższy pierwotnemu jest krajobraz rezerwatów, gdzie często człowiek nie ma nawet prawa wstępu.
Równowaga w środowisku danego krajobrazu może być zakłócona przez np.:
- zniszczenie drzewostanu na skutek emisji związków siarki (np. kwaśne deszcze).
- powstanie lejów depresyjnych w okolicy wyrobisk górniczych;
- degradacja gleby po wycięciu lasu na stoku;
- wzmożenie fali powodziowej w wyniku zniszczenia szaty roślinnej.
Jej zakłócenie nie zawsze odbywa się przy udziale człowieka. W niektórych przypadkach mają miejsce naturalnie wyzwolone katastrofy. Poniżej przedstawiono kilka przykładów naturalnych i antropogenicznych przyczyn zmian w środowisku. Rozregulowanie funkcji systemu otaczającej nas przyrody, a tym samym utrata jej odporności i zdolności do odtwarzania doprowadza do zjawiska nazywanego antropopresją.
Naturalnym powodem powodzi jest np. nagły napływ ciepłych mas powietrza na tereny pokryte dużą ilością śniegu, lub większy niż zwykle jednorazowy opad wywołany zderzeniem się mas powietrza o różnicy temperatur (charakterystyczna sytuacja baryczna).
Antropogenicznym powodem powodzi jest np. wycinanie lasów na zboczach, regulowanie biegu rzek i betonowanie dna koryta.
Powodziom można zapobiegać np. poprzez budowę zbiorników retencyjnych, zalesianie zboczy.
Naturalnym powodem pustynnienia może być występowanie długotrwałych susz, inwersja temperatury.
Antropogenicznym powodem pustynnienia może być wprowadzanie zanieczyszczenia do atmosfery, efekt cieplarniany, wylesianie, obniżanie poziomu wód gruntowych.
Naturalnym powodem osuwania się terenu może być charakterystyczny układ warstw skalnych, obfite i długie opady atmosferyczne, trzęsienia Ziemi.
Antropogenicznym powodem powstawania osuwisk może być wylesianie zboczy czy ich zabudowa, działalność kopalni głębinowych.
Naturalnym powodem zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego są wybuchy wulkanów, wyładowania elektryczne, pożary lasów, rozkład substancji organicznych.
Antropogenicznym powodem jest rabunkowa eksploatacja lasów równikowych, emisja zanieczyszczeń przez zakłady przemysłowe i środki transportu, stosowanie gazów doprowadzających do powstania efektu cieplarnianego czy smogu.
Efektem jest zachwianie właściwych proporcji składników powietrza (wzrost udziału CO₂, CO i SO₂ – korozja, ocieplanie klimatu, choroby ludzi, zwierząt i roślin);
W wyniku działalności człowieka zanieczyszczane są także wody (zrzuty ścieków do rzek, przenikanie przez grunt ze składowisk odpadów przemysłowych i rolniczych, wykorzystanie wody w przemyśle) i gleby (chemizacja rolnictwa, zanieczyszczenie powietrza i wód, nieprawidłowe składowanie odpadów, obniżanie zwierciadła wody; skutki: erozja gleb ich zakwaszenie, przekształcanie gleb w nieużytki).
Wzajemne relacje między człowiekiem, a środowiskiem mają swoje odzwierciedlenie w poglądach naukowców. Wykształciły się koncepcje: determinizmu, nihilizmu i posybilizmu geograficznego.
Twórcy determinizmu geograficznego uważali, że człowiek powinien całkowicie podporządkować się środowisku naturalnemu gdyż jemu zawdzięczają swój rozwój i kulturę. Ich zróżnicowanie jest wynikiem ukształtowania terenu, zmieniających się warunków klimatycznych, gleb, roślinności i zwierząt. Od ich jakości zależy bowiem w dużej mierze zamożność danego państwa. Niektórzy uważali nawet, że cechom klimatu zawdzięcza się wrażliwość na piękno, charakter temperamentu itd. Twórcą tego kierunku, był francuski filozof Monteskiusz.
Przeciwne poglądy były reprezentowane przez twórców nihilizmu geograficznego. Twierdzili oni, że środowisko nie wywiera żadnego wpływu na rozwój społeczno gospodarczy danego regionu. Rozwój gospodarczy zależy od zamożności kraju, od zasobów kapitału i surowców oraz od jakości myśli technologicznej, usprawnienia procesu produkcji. W przeciwieństwie do determinizmu, zakładali walkę z siłami natury, a nie jej podporządkowanie się. Efektem było np. zagospodarowywanie pustyń, osuszanie bagien, zmiana biegu rzek mająca na celu nawodnienie terenów pustynnych.
Pomost między dwoma powyższymi koncepcjami tworzy posybilizm geograficzny, który nie zakłada całkowitego uzależnienia od środowiska naturalnego, ale też jest przeciwny walce z nim. Przyroda nie narzuca konkretnego kierunku działalności ludzkiej, ale daje człowiekowi wiele możliwości wyboru. Najlepiej, jeśli te wybory zakładają równowagę pomiędzy czynnikami naturalnymi, gospodarczymi i społecznymi.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Podziel rodzaje krajobrazów wg stopnia ich przekształcenia przez człowieka i określ różnice między nimi.
2. Wymień kilka zasad zrównoważonego rozwoju.
3. Scharakteryzuj koncepcje: determinizmu, nihilizmu i posybilizmu geograficznego.
4. Wymień kilka naturalnych i antropogenicznych przyczyn zmian środowiska naturalnego na Ziemi.
Na lepszą ocenę:
1. Powiedz, w jaki sposób zmienia się świadomość społeczna w stosunku do cech ułatwiających i utrudniających rozwój działalności człowieka na Ziemi.
2. Wymień kilka przyczyn zakłócenia równowagi w środowisku na podstawie wydarzeń z bieżącego i poprzedniego roku na świecie.
3. Która koncepcja dotycząca związku człowieka ze środowiskiem jest najbardziej przekonywująca dla ciebie? Uzasadnij odpowiedź.

Zapis lekcji:
1. Rodzaje krajobrazów.
2. Zasady zrównoważonego rozwoju.
3. Przykłady zakłócenia równowagi w środowisku geograficznym.
4. Kierunki filozoficzne określające relacje między człowiekiem, a środowiskiem.