Handel na świecie

Cele:
Uczeń:

- wyjaśnia różnicę między bilansem handlowym i płatniczym;
- rozumie znaczenie pojęcia terms of trade;
- wymienia po kilka czynników wpływających na wzrost i zmniejszenie znaczenia wymiany międzynarodowej;
- określa strukturę eksportu i importu na przykładzie niektórych państw;
- przedstawia negatywne skutki izolacjonizmu;
- jest przekonany o znaczącej roli organizacji międzynarodowych w wymianie handlowej między państwami.

Treści przedstawiane na lekcji:
Znaczenie handlu międzynarodowego ciągle wzrasta. Głównie dzieje się tak za sprawą organizacji międzynarodowych, głównie ekonomicznych. Ich działanie pozwala obniżyć koszty wymiany. Coraz większe znaczenie handlu międzynarodowego obserwuje się w krajach, w których postęp technologiczny jest najwyższy. Dalszy jego rozwój jest możliwy w następstwie wymiany handlowej między państwami, która obejmuje eksport i import dóbr materialnych i usług.
Od struktury eksportu i importu zależy bilans handlowy. Bilans tych obrotów jest dodatni, tzn. jeżeli wartość eksportu przewyższa wartość importu. Bilans jest ujemny przy odwrotnej relacji. Najbardziej opłaca się eksportować towary przetworzone i kosztowne (np. części elektroniczne), najmniej surowce mineralne, gdyż jest to zazwyczaj przykładem rabunkowej gospodarki kraju swoimi zasobami.
Niekorzystna relacja cen eksportowanych towarów słabo przetworzonych do importowanych towarów wysoko przetworzonych wpływa na niski wskaźnik terms of trade. Japonia ma niewielką ilość bogactw na swoim terenie, ale wskaźnik terms of trade jest w tym kraju wysoki, gdyż importuje surowce, a eksportuje towary wysoko przetworzone. W tym kraju zjawiskiem powszechnym oprócz importu i eksportu jest również reeksport, czyli sprzedaż za granicę towarów zakupionych wcześniej w innym państwie. Są one często poddawane przetworzeniu i dzięki temu cena sprzedaży może być wyższa niż zakupu.
Efektem rozwiniętego handlu zagranicznego jest zwiększanie dochodu państwa. Zyski są tym większe im wyższa przewaga eksportu nad importem i im stopień przetworzenia produktów jest znaczniejszy.
Dodatni bilans handlowy występuje w Niemczech, ale w Stanach Zjednoczonych jest ujemny.
W Polsce bilans handlowy również jest ujemny, ale jest równoważony przez zakres realizowanych inwestycji w kraju. Wymiana towarów i usług wraz z zakresem realizowanych inwestycji, kształtują bilans płatniczy.
Obecnie w handlu międzynarodowym mają też znaczenie towary szybko tracące swój termin przydatności, nawet kwiaty, z uwagi na dobrze rozwinięty transport.
Zatem do wzrostu znaczenia wymiany handlowej przyczyniają się:
- coraz szybszy i sprawniejszy technologicznie transport;
- działalność licznych organizacji o charakterze ekonomicznym;
- dążenie do zmniejszania procedur związanych z przepływem towarów przez państwo;
- rozwój firm, koncernów i korporacji i ich kontaktów międzynarodowych;
- sprzyjająca sytuacja gospodarcza państw na świecie.
- wprowadzenie jednolitej waluty i ograniczenie różnic kursowych.
Zdarzają się również czynniki, które spowalniają i ograniczają wymianę handlową, np.:
- konflikty wewnątrz państw i międzynarodowe;
- ceny dumpingowe ograniczające ilość uczestników handlu zagranicznego;
- prowadzenie polityki izolacjonizmu przez państwo;
- kryzys gospodarczy;
- niska konkurencyjność produkcji.
Struktura eksportu i importu jest zróżnicowana. Kraje wymieniają się najczęściej z krajami znajdującymi się w sąsiedztwie, ale też z tymi, które są członkami tych samych organizacji o charakterze ekonomicznym. W tych państwach jest znacznie mniej procedur i zdecydowanie niższe lub żadne opłaty za towar przekraczający granicę państwa.
Dominującą pozycję w eksporcie i imporcie towarów mają te same kraje, czyli Chiny, Stany Zjednoczone i Niemcy.
Z Chin więcej się eksportuje, ponieważ produkowane tam towary zaawansowanych technologii znajdują swoich nabywców w wielu państwach świata, jednak to Stany Zjednoczone najwięcej towarów importują z uwagi na znaczną konsumpcję.
Kraje Unii Europejskiej stanowią główny rynek zbytu dla polskiego eksportu (ok. 69% eksportu ogółem) i równocześnie główny rynek zaopatrzeniowy dla polskiej gospodarki (62% importu ogółem), zwłaszcza w zakresie dóbr inwestycyjnych i zaopatrzeniowych.
Nie zawsze wszystkie kraje mają te same możliwości produkcyjne. Różna jest przecież ich baza surowców i różne są specjalizacje oraz stopień rozwoju w wielu dziedzinach. Z tego powodu nie jest możliwe całkowite odizolowanie się od międzynarodowej wymiany handlowej. Ten rodzaj izolacjonizmu czy autarkii (samowystarczalności gospodarczej) prowadzi do pogłębiania się przepaści między pozostałymi krajami (np. Korea Północna, Białoruś).
Kraje, które nie zamykają się na rynek międzynarodowy, są wysoko rozwinięte lub szybko się rozwijają. Największy udział w handlu zagranicznym mają Stany Zjednoczone (prawie 10% obrotów światowych), ale też inne kraje, np. Chiny, Niemcy, Wielka Brytania czy Rosja.
Z handlem związanych jest kilka organizacji:
- Unia Europejska,
- ASEAN;
- MERCOSUR;
- Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu skupiające kraje: Norwegii, Szwajcarii, Islandii i Lichtensteinu (EFTA);
- Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA), założone w Krakowie i obejmujące kraje: Mołdawię, Serbię; Albanię, Macedonię, Bośnię i Hercegowinę, Kosowo i Czarnogórę;
- Północnoamerykański Układ w Sprawie Wolnego Handlu (NAFTA)– skupiający państwa: USA, Kanadę, Meksyk.
Wszystkie te organizacje mają na celu stopniowe zmniejszanie ceł i innych ograniczeń wymiany handlowej. Globalnie, problemami międzynarodowej wymiany handlowej zajmuje się Światowa Organizacja Handlu (WTO), skupiająca ponad 140 państw świata.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień elementy, które mogą być przedmiotem eksportu i importu.
2. Co oznacza dla międzynarodowej wymiany handlowej zjawisko autarkii?
3. Wymień nazwy światowych organizacji, które są związane z handlem?
4. Sprawdź w roczniku statystycznym które z krajów mają największe znaczenie w wymianie towarowej ropy naftowej i pszenicy?
5. Wymień kraje mające największy udział w wymianie handlowej na świecie.
Na lepszą ocenę:
1. Jakie saldo bilansu wymiany towarowej występuje w Polsce? Korzystając z rocznika statystycznego scharakteryzuj główne elementy wymiany towarowej pomiędzy Polską, a innymi krajami.
2. Co stanowi barierę dla szybkiego rozwoju handlu zagranicznego w Polsce?
3. Przeanalizuj strukturę wymiany Polski z innymi krajami i zastanów się, jaki może być wskaźnik terms of trade dla tego raju?
4. Wyjaśnij różnicę pomiędzy bilansem handlowym i bilansem płatniczym.

Zapis lekcji:
1. Bilans handlowy, a bilans płatniczy.
2. Terms of trade.
3. Czynniki wpływające na ożywienie i spowolnienie wymiany handlowej.
4. Struktura eksportu i importu na świecie.
5. Izolacjonizm.
6. Rola organizacji międzynarodowych w rozwoju handlu światowego.