Zróżnicowanie gospodarczego rozwoju krajów

Cele:
Uczeń:

- wymienia przyczyny dysproporcji państw świata;
- wskazuje na mapie państwa o wysokim oraz o niskim wskaźniku PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca i HDI;
- potrafi wskazać na mapie przebieg linii Brandta i określa jej niedoskonałości;
- wymienia państwa, które w przyszłości mogą zmienić listę czołowych potęg gospodarczych i przedstawia przyczyny tych zmian;
- charakteryzuje niektóre wskaźniki gospodarcze obrazujące sytuację w krajach świata.

Treści przedstawiane na lekcji:
Państwa na świecie są mocno zróżnicowane pod względem warunków przyrodniczych, np.
- zasobności w bogactwa,
- jakości gleb,
- występowania niektórych barier utrudniających zamieszkiwanie i prowadzenie działalności gospodarczej.
Inne przyczyny zróżnicowania są związane z:
- przeszłością historyczną;
- świadomością społeczną;
- sposobem rządzenia państwem;
- wpływem religii na działalność w kraju;
- kierunkiem rozwoju kulturowego państwa.
Tak jak pomiędzy jednostkami w społeczeństwie, tak samo między państwami pogłębia się dysproporcja
stopnia rozwoju różnych sektorów.
Najczęściej jest ona powodowana:
- niestabilnością polityczną państwa,
- konfliktami zbrojnymi na jego terenie,
- nierównomiernością w pomnażaniu pieniędzy,
Ta z kolei może wynikać z:
- różnych nakładów na naukę,
- umiejętności gospodarowania i nawiązywania kontaktów z innymi państwami,
- przekroczenia progu bezpiecznego zadłużania się,
- zależności gospodarki od decyzji innych państw.
Na świecie klasyfikuje się kraje według różnych kryteriów. Do klasyfikacji wykorzystuje się wskaźniki ekonomiczne i społeczne.
Pozycja w klasyfikacji według tych wskaźników wynika z różnych uwarunkowań, zwłaszcza przyrodniczych, ekonomicznych i politycznych, ale też historycznych czy kulturowych.
Pod względem PKB czyli wartości dóbr i usług finalnych wytworzonych na terenie danego kraju w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu roku), najlepsza sytuacja jest w Luksemburgu, Norwegii i Katarze, natomiast najtrudniejsza w Etiopii, Malawi i Liberii
Dziś przyjmuje się trzy przedziały, klasyfikując państwa według PKB:
do 2000 USD na mieszkańca - kraje słabo rozwinięte gospodarczo;
od 2001 do 15000 USD na mieszkańca - kraje średnio rozwinięte gospodarczo;
powyżej 15000 USD na mieszkańca - kraje wysoko rozwinięte gospodarczo.
Oczywiście w przypadku tej klasyfikacji bierze się pod uwagę jeszcze ilość osób zatrudnionych w rolnictwie i usługach. W krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo ponad połowa ludności jest zatrudniona w sektorze usług, a w krajach słabo rozwiniętych ponad połowa ludności jest zatrudniona w sektorze rolnictwa.
Według danych statystycznych PKB na jednego mieszkańca w Polsce wynosiło prawie 22000 USD w roku 2013, i ilość zatrudnionych w usługach przekraczała próg 50%, dlatego Polskę należy zaliczać do krajów wysoko rozwiniętych gospodarczo.
W latach siedemdziesiątych podzielono świat na bogatą Północ i biedne Południe (linia Brandta). Wydaje się, że taki podział miał bardziej znaczenie propagandowe lub polityczne niż naukowe, gdyż według niego kraje wysoko rozwinięte gospodarczo: Izrael, Korea Południowa, czy Singapur znalazły się na obszarze państw biednego Południa.
Według prognoz, w przyszłości może zmienić się zestawienie wiodących potęg gospodarczych na świecie. Kraje które do niedawna były jeszcze biedne, ale dysponują ogromnym potencjałem surowców i taniej siły roboczej, Szczególnie Chiny, Indie i Brazylia, mogą niedługo stać się wiodącymi potęgami gospodarczymi. Wraz z Rosją i RPA tworzą grupę państw rozwijających się określaną jako BRICS.

Co roku sporządza się Raport o Rozwoju Społecznym, który jest poświęcony najważniejszym zagadnieniom globalnym, a przygotowywany jest w oparciu o Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). W nim przedstawiany jest Wskaźnik Rozwoju Społecznego (Human Development Index - HDI), stanowiący miarę postępu w zakresie kluczowych aspektów społecznych i gospodarczych.
Wskaźnik Rozwoju Społecznego uwzględnia zasadnicze elementy rozwoju społecznego zarówno w krajach bogatych, jak i w krajach biednych. Wskaźnik ten stanowi złożoną miarę średniej długości życia, edukacji i dochodu na mieszkańca.
Do obliczenia syntetycznego wskaźnika HDI wykorzystywane są następujące wskaźniki cząstkowe:
- oczekiwana długość życia przy narodzeniu;
- średnia ważona odsetka dorosłych umiejących czytać i pisać oraz odsetka skolaryzacji na wszystkich poziomach edukacji;
- poziom analfabetyzmu;
- produkt krajowy brutto w przeliczeniu na jedną osobę.

Na podstawie wyników wskaźnika można zauważyć:
- niemal wszystkie kraje „nisko rozwinięte społecznie” są położone w Afryce; listę zamykają: Demokratyczna Republika Kongo, Niger, Burundi, Mozambik, Czad, Liberia, Sierra Leone;
- w Afryce za spadek wskaźnika odpowiada pandemia HIV/AIDS, wpływająca na skrócenie długości życia;
- najwyższą wartość wskaźnika mają kraje: Norwegia, Australia, Holandia, USA, Nowa Zelandia.
- Polska jest sklasyfikowana na 39 miejscu.
- wyższy wskaźnik HDI mają sąsiedzi Polski: Niemcy, Słowacja i Czechy.
Państwa biedne od bogatych można jeszcze odróżnić na podstawie wskaźnika Giniego. Jest to wskaźnik, który określa nierówność dochodów w skali od 0 do 1. Na tej podstawie stwierdza się, że w Szwecji są najmniejsze dysproporcje, a w Namibii najwyższe.
Wskaźnik Ubóstwa Ludzkiego (Human Poverty Index - HPI) dla krajów bogatych, który szereguje je stosownie do panującego w nich poziomu ubóstwa, analfabetyzmu, bezrobocia i średniej długości życia. Na szczycie znajduje się Szwecja, a na dole Stany Zjednoczone. W raporcie zauważono, że Szwecja - pomimo niższego dochodu na głowę mieszkańca niż w Stanach Zjednoczonych - ma średnio większą liczbę osób dorosłych, które nie są funkcjonalnymi analfabetami, i niższą liczbę osób żyjących w ubóstwie. Wskaźnik ten pokazuje, że nierówności utrzymują się nawet w krajach o średnich lub wysokich dochodach.

Znaczenie w porównywaniu rozwoju społecznego i gospodarczego państw, mają jeszcze wskaźniki:
- struktura zatrudnienia ludności – i wynikający z tego wzrost zamożności społeczeństwa, które coraz więcej wydatków przeznacza na produkty przemysłowe, a nie spożywcze;
- wskaźnik bezrobocia - który przyczynia się do ubożenia społeczeństwa i spadku jego aktywności zawodowej;
- poziom konkurencyjności gospodarki – związany z atrakcyjnością na forum międzynarodowym i stabilnością, brakiem zjawisk niepożądanych, jak np. korupcja;
- stopień liberalizmu gospodarczego – związany z zakresem możliwości inwestorów, stopniem zależności działalności prywatnej od interesów państwa.
Istnieją jeszcze inne wskaźniki, np.
- wskaźnik jakości życia;
- średnia długość trwania życia;
- śmiertelność niemowląt;
- średnie dzienne spożycie kalorii i białka;
- wskaźnik wolności gospodarczej;
- wskaźnik zaufania inwestorów zagranicznych;
- wskaźnik globalizacji;
- udział w światowej produkcji energii elektrycznej.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień kilka przyczyn dysproporcji między państwami na świecie.
2. W oparciu o jakie wskaźniki cząstkowe wyznacza się Wskaźnik Rozwoju Społecznego HDI?
3. Wskaż na mapie państwa, w których poziom wskaźników PKB i HDI jest bardzo wysoki i państwa, w których poziom wymienionych wskaźników jest niski.
4. CO oznacza skrót BRICS?
Na lepszą ocenę:
1. Które czynniki przyczyniają się do wzrostu wartości wskaźnika Giniego?
2. Omów niedoskonałości podziału na bogatą Północ i biedne Południe i wskaż na mapie przebieg linii Brandta.

Zapis lekcji:
1. Czynniki wpływające na dysproporcje pod względem rozwoju gospodarczego między państwami świata.
2. PKB, jako najpowszechniejszy wskaźnik poziomu rozwoju gospodarczego.
3. Przebieg linii Brandta.
4. BRICS, czyli grupa wschodzących potęg gospodarczych świata.
5. Wskaźnik Giniego miarą dysproporcji w obrębie jednego państwa.