Charakterystyka transportu

Cele:
Uczeń:

- jest przekonany o znaczącej roli komunikacji w gospodarce;
- potrafi przedstawić rodzaje transportu i dokonać ich krótkiej charakterystyki;
- wskazuje na mapie świata miejsca, gdzie dominujące znaczenie mają poszczególne rodzaje transportu;
- jest przekonany o znaczącej roli warunków przyrodniczych i stopnia rozwoju gospodarczego dla rozwoju poszczególnych rodzajów transportu;
- potrafi wymienić zalety i wady rodzajów transportu.

Treści przedstawiane na lekcji:
Komunikacja obejmuje:
- transport osób i towarów za pomocą środków transportu,
- przesyłanie informacji na odległość np. za pomocą telefonu, faxu, poczty, radia czy telewizji.
Są to stałe elementy życia codziennego ludzi, umożliwiające szybkie przemieszczanie się osób i towarów na duże odległości, usprawniające system pracy niektórych instytucji, np. banków, umożliwiające kontakt pomiędzy osobami znacznie oddalonymi od siebie, odgrywające rolę w rozwoju oświaty i kultury.
Rola transportu jest istotna zwłaszcza dla Polski, która znajduje się w centralnej części Europy i przez nią przebiega wiele dróg tranzytowych. Transport dzieli się na:
- transport lądowy;
- transport wodny;
- transport powietrzny.
W obrębie transportu lądowego wyróżnia się jeszcze bardziej szczegółowy podział na transport: kolejowy, samochodowy, przesyłowy.

Początek kolejnictwa nie jest aż tak bardzo odległy i np. dla Polski wiąże się z rokiem 1842, w którym uruchomiono połączenie kolejowe między Wrocławiem a Oławą, już trzy lata później powstał znaczny odcinek trasy kolejowej pomiędzy Warszawą, a Szczakową, który był częścią budowy kolei warszawsko - wiedeńskiej.
Obecnie długość linii kolejowych w Polsce wynosi 24 tys. km, zaś gęstość – 6,5 km/100 km². Na świecie najgęstszą sieć linii kolejowych mają kraje Europy, np. w Czechach jest 12 km/100 km². Duża gęstość sieci kolejowej jest także w Belgii czy w Niemczech, ale np. na Islandii nie ma kolei w ogóle, podobnie jak w niektórych krajach Afryki.
Już na tej podstawie można dojść do wniosku, że wyższa gęstość sieci kolejowej jest zależna od kilku czynników, np.:
- charakteru ukształtowania terenu (preferowany jest teren nizinny i płaski);
- gęstości zaludnienia na danym obszarze (im większa gęstość zaludnienia w kraju, tym więcej dróg kolejowych);
- poziomu rozwoju gospodarczego (kraje o wyższym potencjale gospodarczym mają większą gęstość linii kolejowych);
- wielkości kraju (gęstość linii kolejowych jest wyższa w krajach o mniejszej powierzchni).
Kraje o największej powierzchni mają jedynie najdłuższą sieć linii kolejowych. Przykładem najdłuższej linii kolejowej na świecie jest kolej transsyberyjska, której długość przekracza 9 tysięcy kilometrów.
Szczególne znaczenie dla transportu kolejowego ma sieć pociągów intermodalnych, czyli takich, które przewożą towary masowe w kontenerach. Kontenery są przystosowane do przewozu przez różne środki transportu. Oprócz kolei, kontenery są przewożone również przez transport samochodowy i wodny.
Przykładem pociągu intermodalnego jest skład towarowy jeżdżący na trasie Chiny- Niemcy - Chiny, który przewozi - z wykorzystaniem Magistrali Transsyberyjskiej - przejęte z transportu morskiego kontenery. Taki pociąg kursuje także z Belgii do Polski. W kontenerach przewozi on półprodukty chemiczne dla firmy Basell Orlen Polyolefins Sp. z o.o.
Szczególnym rodzajem transportu kolejowego jest także metro. Najstarsze powstało w Londynie już w 1863 r., ale największą długość linii w kilometrach ma obecnie Szanghaj (prawie 500 km).
Postęp techniczny wymusza wprowadzanie nowych rozwiązań zwiększających konkurencyjność transportu kolejowego. Dla pasażerów bardzo istotny jest np. czas przejazdu.
W Polsce planowane jest uruchomienie szybkiej kolei na trasie z Krakowa i Katowic do Gdańska. Będzie ona obsługiwana przez pociągi Pendolino, poruszające się z prędkością do 200 km/h. Przewidywany czas przejazdu ze Śląska do Trójmiasta będzie wynosił nieco ponad pięć godzin. Dalsze zwiększanie prędkości wymaga już całkowitej modernizacji taboru kolejowego i oparciu technologii na układach elektromagnesów.

Transport samochodowy daje możliwość przewożenia towarów bezpośrednio od dostawcy do odbiorcy. Generuje mniejsze koszty na małych odległościach, oraz większą szybkość, a także możliwość przewożenia różnych typów towarów (np. samochody chłodnie, cysterny, kontenery itp.).
Największa gęstość dróg kołowych jest w Japonii i przekracza 800 km/100 km². W Europie największa gęstość dróg jest w Belgii, około 480 km/100 km². Kraje Beneluksu mają też największą gęstość sieci autostrad w Europie.
Duża gęstość dróg jest również w pozostałych krajach zachodniej Europy, zwłaszcza w Niemczech.
Kraje wielkopowierzchniowe lub słabo zaludnione mają niską gęstość dróg, np. Finlandia, Islandia, Rosja.
W USA jest najdłuższa sieć dróg kołowych i wynosi 6,4 mln km, a z tego ponad 84 tysiące km. autostrad.
Nieproporcjonalnie do przyrostu tej wartości wzrasta ilość samochodów osobowych i ciężarowych.

Rzeki i jeziora zawsze stanowiły ważne i wygodne szlaki transportu i komunikacji. Transport rzeczny również i dzisiaj należy do najtańszych rodzajów transportu.
Największą na świecie długość żeglownych dróg ma Rosja. Najważniejszą drogą wodną Rosji jest Wołga z systemem kanałów, dzięki niej, i licznym kanałom Moskwa jest tzw. portem pięciu mórz z uwagi na możliwość dopłynięcia do nich.
Znaczący udział w transporcie wodnym śródlądowym ma także Brazylia z uwagi na trudno dostępny teren w lasach amazońskich i bogatą sieć rzeczną najpotężniejszej rzeki na świecie.
 

Oprócz transportu śródlądowego znaczenie ma jeszcze transport morski. Na świecie najwięcej statków pływa pod banderą panamską i liberyjską. Są to kraje tzw. taniej bandery. Tanie są również maltańskie i cypryjskie bandery. Państwa taniej bandery umożliwiają zarejestrowanie na swoim terytorium zagranicznego statku za niewielką opłatą rejestracyjną i z łagodniejszymi przepisami dotyczącymi stanu technicznego statków. Sprawia to, że utrzymanie statku może być wielokrotnie tańsze niż przy rejestrowaniu w macierzystym kraju.
Statki są wykorzystywane przede wszystkim do przewozu towarów. W tym celu używa się wielu wyspecjalizowanych statków: masowców, drobnicowców, kontenerowców, tankowców, chemikaliowców i innych.
Obsługa pasażerska jest szczególnie rozwinięta w państwach o znaczącym dostępie do morza i o zróżnicowanej linii brzegowej. Wtedy duże znaczenie mają przeprawy promowe, które często stanowią jedyną możliwość przedostania się na drugą stronę zatoki.
Szczególnym rodzajem żeglugi jest żegluga przybrzeżna, tzw. kabotażowa i odbywa się między portami tego samego kraju.

Ze wszystkich dziedzin transportu najszybsze tempo rozwoju i ekspansji terytorialnej wykazuje transport lotniczy.
Transport lotniczy jest najszybszym, mającym największy zasięg, lecz zarazem najdroższym rodzajem transportu. Przewozi pasażerów, pocztę, wartościowe przedmioty, lekarstwa i szybko psujące się produkty.
Polski transport lotniczy nie odgrywa większej roli w przewozach krajowych, natomiast rośnie jego udział w pasażerskich przewozach międzynarodowych. Polską flotę samolotów reprezentuje LOT, który posiada ponad 50 samolotów. Stan ten zwiększa się, z uwagi na zakup najnowocześniejszych samolotów Boeinga - dreamlinerów. Trzy maszyny pojawiły się w Polsce już pod koniec 2012 r. Następne pięć maszyn dotrze do Polski do 2015 r. Dzięki temu polskie linie planują uruchomić nowe połączenia do Pekinu i do Tokio.
Najważniejsze węzły komunikacji lotniczej na świecie pokrywają się z większymi miastami, np. Chicago, Los Angeles, San Francisco, Paryż, Frankfurt nad Menem, Seul, Singapur, Bangkok.
Największe porty lotnicze pod względem całkowitej obsługiwanej liczby pasażerów znajdują się w Atlancie (prawie 100 mln pasażerów rocznie. W Europie największe jest lotnisko w Londynie (Heatrow), w którym odprawia się prawie 70 mln pasażerów rocznie. Warto wiedzieć, że lotnisko w Londynie ma pięć odrębnych terminali, pomiędzy którymi kursują szybkie koleje i komunikacja autobusowa.
Dla porównania: w Warszawie odprawia się ok. 10 mln pasażerów rocznie.
Atrakcyjną ofertę dla pasażerów mają przedstawiciele tanich przewoźników, np. Ryanair, Wizz Air.
 

Transport specjalny obejmuje:
- gazociągi – zwłaszcza w Polsce południowo-zachodniej i na Podkarpaciu,
- ropociągi – z Rosji do Płocka i dalej do Niemiec,
- taśmociągi - na obszarze Śląska między kopalniami, a elektrowniami,
- linie wysokiego napięcia,
- wodociągi, np od J. Goczałkowickiego do GOP-u.
Przesyła się nim towary masowe, stale wykorzystywane albo przez przemysł chemiczny, jak w przypadku ropy, czy elektrownie, jak w przypadku węgla. Transport takiego surowca jest bezkolizyjny i odbywa się ciągle.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Określ zasięg występowania poszczególnych rodzajów transportu.
2. Wymień po trzy wady i zalety każdego rodzaju transportu.
3. Wyjaśnij pojęcie: transport intermodalny.
4. Dlaczego większość statków pływa pod banderami: panamską, liberyjską, maltańską, cypryjską?
Na lepszą ocenę:
1. Jakie dostrzegasz zmiany związane z transportem w twoim miejscu zamieszkania?
2. Wskaż na mapie miejsca o szczególnym znaczeniu dla wybranego rodzaju transportu.
3. Wskaż na mapie Polski przykładowe miejsca występowania transportu przesyłowego.

Zapis lekcji:
1. Podział komunikacji i rodzaje transportu.
2. Obszary dominującego znaczenia poszczególnych rodzajów transportu.
3. Wady i zalety rodzajów transportu.