Okręgi przemysłowe na świecie

Cele:
Uczeń:

- odróżnia okręg przemysłowy od ośrodka przemysłowego;
- potrafi podać przykłady ośrodków przemysłowych i okręgów przemysłowych;
- wymienia rodzaje okręgów według przyczyny powstania;
- przyporządkowuje wybrane okręgi przemysłowe do określonego rodzaju okręgów i wskazuje je na mapie;
- jest przekonany o potrzebie restrukturyzacji przemysłu w krajach rozwijających się;
- wymienia skutki pozytywne i negatywne restrukturyzacji;
- zna przyczynę tworzenia stref specjalnych i specjalnych stref ekonomicznych;
- wyjaśnia pojęcie deglomeracji przemysłu.

Treści przedstawiane na lekcji:
Okręg przemysłowy to obszar koncentracji różnych gałęzi przemysłu, silnie ze sobą powiązanych przestrzennie, technicznie i ekonomicznie, skupiających duży potencjał produkcyjny.
Na świecie jest wiele miejsc koncentracji przemysłu, np. Północny w Chinach, Shaba w Zambii, Minas Gerais w Brazylii czy Damodar w Indiach, W Polsce najważniejszą jest górnośląsko-krakowska aglomeracja okręgów, składająca się z Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Rybnickiego Okręgu Węglowego oraz okręgów: krakowskiego, bielskiego, częstochowskiego i opolskiego. W niej koncentruje się największy potencjał polskiego przemysłu.
Lokalizacja zakładów przemysłowych w okręgach przemysłowych powoduje obniżenie kosztów wynikających chociażby z ograniczania rozbudowy całej infrastruktury: dostępu do energii, wody i środków transportu. W okręgu przemysłowym na ogół jest także podwyższona ilość osób, które można zatrudniać w zakładach, a zarazem wpływają oni na zwiększony popyt na produkowane towary.
Mniejszą jednostką od okręgu jest ośrodek przemysłowy, czyli miejscowość z co najmniej jednym zakładem przemysłowym, mającym znaczący wpływ na gospodarkę tego miejsca i decydującym o funkcji przemysłowej miasta.
Okręgi przemysłowe na świecie dostarczają ponad połowę ogólnej produkcji przemysłowej. W zależności od tego, jakie były przesłanki do ich utworzenia, istnieje kilka rodzajów okręgów:
1. Surowcowe:
powstają i rozwijają się dzięki eksploatacji złóż mineralnych. Dlatego szczególnie rozwinięta jest tam gałąź przemysłu: górnictwo i na jego bazie przemysł paliwowo-energetyczny oraz hutnictwo metali. Bogactwa energetyczne są równocześnie wykorzystywane w przemyśle chemicznym, stąd i ta gałąź jest rozwinięta. Z uwagi na duże zapotrzebowanie na maszyny i urządzenia do eksploatacji surowców, duże znaczenie ma też przemysł metalowy i maszynowy.
Wielkie europejskie okręgi powstałe na bazie istniejących surowców, to np.:
- Zagłębie Ruhry w Niemczech (z początkowo wykształconym górnictwem węgla kamiennego, hutnictwem żelaza i na ich bazie przemysłem elektromaszynowym, obecnie: coraz większe znaczenie ma przemysł chemiczny i zaawansowanych technologii);
- Okręg Reńsko/Westfalski w Niemczech, Górnośląski w Polsce, Doniecko-Naddnieprzański na Ukrainie (z dominującymi gałęziami przemysłu: górnictwem węgla kamiennego i hutnictwem żelaza, przemysłem chemicznym i elektromaszynowym);
- Zagłębie Północne we Francji z miastem Lille (początkowo było rozwinięte górnictwo węgla kamiennego, hutnictwo żelaza i przemysł elektromaszynowy, a obecnie dominuje przemysł włókienniczy, odzieżowy, chemiczny i zaawansowanych technologii);
- Birmingham-Yorkshire w Wielkiej Brytanii, Uralski w Rosji (górnictwo, hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, przemysł chemiczny i elektromaszynowy).
Poza Europą okręgi surowcowe występują zwłaszcza w krajach rozwijających się, ponieważ w wysokorozwiniętych doszło już do restrukturyzacji przemysłu i powstania technopolii. Poniżej przezentowanych jest kilka przykładów spoza Europy:
- Okręg Kuźniecki w Rosji (górnictwo węgla kamiennego, hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, przemysł metalowy, chemiczny i elektromaszynowy);
- Damodar w Indiach (górnictwo węgla kamiennego, rud żelaza i metali nieżelaznych, hutnictwo, przemysł chemiczny i elektromaszynowy);
- Fushun-Anshan w Chinach na Nizinie Mandżurskiej (górnictwo węgla kamiennego i rud żelaza, hutnictwo, przemysł metalowy, chemiczny, i elektromaszynowy);
- Północny w Chinach na obszarze między Pekinem, a Tianjin (górnictwo węgla kamiennego i hutnictwo)
- Okręg Przyjeziorny w Stanach Zjednoczonych (początkowo górnictwo rud żelaza i hutnictwo, obecnie także przemysł chemiczny, elektromaszynowy, zbrojeniowy i precyzyjny);
- Okręg wokół Johannesburga w RPA (górnictwo i hutnictwo metali nieżelaznych, przemysł chemiczny i elektromaszynowy)
- Shaba na obszarze Demokratycznej Republiki Konga (górnictwo i hutnictwo metali nieżelaznych, przemysł metalowy i chemiczny).
2. Transportowe:
powstają dzięki dogodnemu położeniu komunikacyjnemu, najczęściej wzdłuż głównych szlaków komunikacyjnych lub w miejscu ich przecięcia się. Z uwagi na dużą koncentrację ludzi, w okręgach transportowych rozwijają się głównie gałęzie przemysłu, dla których ważny jest rynek zbytu, np. przemysł farmaceutyczny, spożywczy, włókienniczy czy odzieżowy.
- Szanghajski w Chinach (przemysł spożywczy, chemiczny, elektromaszynowy i zaawansowanych technologii);
- Nowojorski w Stanach Zjednoczonych (przemysł spożywczy, włókienniczy, odzieżowy, hutniczy, chemiczny, paliwowo-energetyczny, środków transportu i zaawansowanych technologii);
- Bostoński w Stanach Zjednoczonych (przemysł spożywczy, włókienniczy, odzieżowy, elektromaszynowy i zaawansowanych technologii);
- Osaki i Osaka-Kobe w Japonii (hutnictwo, włókiennictwo, przemysł odzieżowy, spożywczy, elektromaszynowy i zaawansowanych technologii);
3. Wielkomiejskie:
powstają na ogół wokół stolic państw i większych miast pełniących funkcje administracyjne. W takich okręgach rozwijają się te działy przemysłu, dla których ważnym czynnikiem jest duży rynek zbytu i znaczne zasoby siły roboczej zwłaszcza tej wykwalifikowanej.
- Paryski we Francji (przemysł chemiczny, włókienniczy, odzieżowy, elektromaszynowy i zaawansowanych technologii);
- Kalifornijski (przemysł spożywczy, chemiczny, elektromaszynowy i zaawansowanych technologii);
- Moskiewski (chemiczny, włókienniczy, odzieżowy, spożywczy, elektromaszynowy);
- Pekiński (spożywczy, chemiczny, elektromaszynowy, zaawansowanych technologii);
4. Technopolia:
powstają w rejonach koncentracji myśli technicznej i powstającego na jej bazie przemysłu high-technology.
- Krzemowa Dolina (Silicon Valley) w USA
- San Francisco;
- Tuluza w południowej Francji
- M4 Corridor wzdłuż autostrady na zachód od Londynu;
Każde państwo przechodzi kolejno etapy przemian od państwa przedindustrialnego, poprzez państwo industrialne, po państwo postindustrialne.
Przejście od państwa industrialnego do postindustrialnego wiąże się z procesem restrukturyzacji, czyli:
- zamykaniem nierentownych zakładów;
- zmianą struktury organizacyjnej;
- prywatyzacją zakładów;
- zmianą procesów technologicznych;
- otwieraniem filii zakładu w krajach o niższym koszcie siły roboczej;
- ograniczeniem emisji zanieczyszczenia;
- rozpraszaniem produkcji na terenach słabo uprzemysłowionych;
- przejściem od przemysłu wydobywczego i przetwórczego ciężkiego do przemysłu zaawansowanych technologii.
Skutki restrukturyzacji często są pozytywne:
- zmniejsza się zanieczyszczenie obszaru uprzemysłowionego,
- wzrasta efektywność produkcji,
- zakłady produkcyjne szybciej reagują na zapotrzebowanie konsumenta,
- jakość wytworzonego produktu staje się wyższa,
- wytworzony produkt bardziej zaawansowany technologicznie.
Niestety są też negatywne następstwa wywołujące:
- wzrost bezrobocia,
- niezadowolenie pracowników w reakcji na coraz większą ilość czynności do wykonania,
- coraz większe rygory związane z ochroną środowiska,
- podniesienie kosztów inwestycji,
- spadek opłacalności produkcji w państwie i podejmowanie inwestycji w państwach o niższych kosztach siły roboczej.

Aby pozyskać inwestorów i doprowadzić do rozwoju przemysłu na danym terenie, wprowadza się:
- strefy specjalne, czyli wolne obszary celne, nadmorskie miasta otwarte;
- specjalne strefy ekonomiczne, czyli miejsca, gdzie inwestujące firmy są zwolnione na określony czas z płacenia podatków, lub są zapewnione specjalne regulacje prawne ułatwiające działalność.
Obecnie wiele krajów prowadzi politykę deglomeracyjną polegającą na stosowaniu ulg i niskooprocentowanych kredytów dla firm inwestujących poza okręgami przemysłowymi. Wynika to między innymi z wysokich kosztów utrzymania przemysłu ciężkiego oraz ostrych norm ekologicznych w krajach wysoko rozwiniętych.
Deglomeracja jest często wynikiem procesu restrukturyzacji przemysłu opartego zwłaszcza na bazie surowców, który przenosi się na tereny regionów lub nawet krajów słabiej rozwiniętych.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Jaka jest różnica między ośrodkiem przemysłowym, a okręgiem przemysłowym?
2. Wymień rodzaje okręgów i przedstaw ich genezę.
3. Wyjaśnij pojęcie restrukturyzacji.
4. Co to jest deglomeracja przemysłu?
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż na mapie ważniejsze okręgi przemysłowe: surowcowe, transportowe, wielkomiejskie i technopolia.
2. Wymień negatywne i pozytywne następstwa restrukturyzacji.
3. Jaki jest cel tworzenia specjalnych stref ekonomicznych?

Zapis lekcji:
1. Obszary koncentracji przemysłu.
2. Rodzaje okręgów przemysłowych.
3. Ważniejsze okręgi przemysłowe na świecie.
4. Procesy restrukturyzacyjne w przemyśle.
5. Negatywne i pozytywne następstwa restrukturyzacji.
6. Strefy specjalne i specjalne strefy ekonomiczne.
7. Deglomeracja przemysłu w krajach bogatych.