Czynniki lokalizacji przemysłu

Cele:
Uczeń:

- zna przyrodnicze i pozaprzyrodnicze czynniki lokalizacji zakładów przemysłowych;
- potrafi wyjaśnić, dlaczego dla niektórych zakładów jest niezbędny dostęp do surowca, a dla niektórych nie ma większego znaczenia;
- potrafi dopasować najistotniejsze czynniki lokalizacji zakładów przemysłowych do charakteru ich produkcji;
- jest przekonany o pozytywnym skutku występowania niektórych czynników lokalizacji zakładów przemysłowych, ale i o negatywnych konsekwencjach realizacji inwestycji.

Treści przedstawiane na lekcji:
Celem funkcjonowania zakładów przemysłowych jest pomnażanie zysków przez ich właścicieli i przy okazji wytwarzanie środków produkcyjnych i dóbr konsumpcyjnych. Podstawą osiągania jak największych zysków jest ograniczenie kosztów produkcji do minimum. Ich wysokość jest uzależniona od lokalizacji zakładów przemysłowych.
Znaczenie przemysłu na danym terenie zależy więc od czynników lokalizacji zakładów przemysłowych:
- przyrodniczych;
- pozaprzyrodniczych.
Jest wiele zakładów przemysłowych, których nie da się zbudować w miejscach, gdzie brakuje surowca, wody, albo walory przyrodnicze są na tyle unikalne, że nie można ich zniszczyć. W państwach z dominującym przemysłem o niewielkim stopniu przetworzenia surowców w produkty, czynniki przyrodnicze odgrywają przeważnie największą rolę. Są to:
- baza surowcowa i związana z nią:
- lokalizacja przymusowa (dotyczy tych zakładów, które muszą być umieszczone tylko tam, gdzie występuje surowiec np. kopalnie, hydroelektrownie, żwirownie, wapienniki itp.);
- lokalizacja związana (dotyczy tych zakładów, w których masa produktu gotowego jest wielokrotnie mniejsza od masy zużytych surowców, np. cukrownie (z 7,5 tony buraków otrzymuje się 1 tonę cukru), zakłady tłuszczowe – tłocznie oleju (z 2,5 tony rzepaku otrzymuje się 1 tonę oleju),
- lokalizacja swobodna - dotyczy zakładów, w których masa wyrobu przekracza masę podstawowego surowca np. na produkcję 1 t chleba trzeba około 600 kg mąki.
- dostęp do wody;
- bariery środowiska naturalnego i potrzeba ich ochrony (np. brak możliwości rozpoczęcia działalności gospodarczej na terenie istniejącego parku).
W przypadku zakładów przemysłowych o zaawansowanych technologiach, znaczenie mają przede wszystkim czynniki pozaprzyrodnicze:
- dostęp do rynków zbytu;
- dostęp do siły roboczej, a szczególnie tej wykwalifikowanej;
- dostęp do środków transportu;
- infrastruktura techniczna (wyposażenie terenu pod budowę zakładu, np. sieć energetyczna, wodociągowa itp).
- korzyści aglomeracji – zyski wynikające z bliskiego położenia zakładów przemysłowych;
- możliwości kooperacji – bliskie położenie zakładów współpracujących ze sobą pozwala obniżyć koszty transportu;
- koszty i bezpieczeństwo transportu - wpływające na cenę produktu;
- baza energetyczna (w hucie aluminium na wyprodukowanie 1 tony aluminium potrzeba 15 200 kWh).
Jednak najistotniejsze czynniki lokalizacji przemysłu wysokich technologii, to:
- bliskie sąsiedztwo wyższych uczelni i placówek naukowo-badawczych;
- czyste środowisko;
- dobra infrastruktura komunikacyjna.
Zarówno w przeszłości, jak i obecnie, znaczenie mają także czynniki, które z punktu widzenia ekonomicznego nie zawsze są korzystne, ale są konsekwencją różnych postaw polityków, inwestorów czy ludzi zamieszkujących dany teren, np.
- polityka państwa (upowszechnianie ideologii politycznych poprzez znaczący wzrost zatrudnienia słabo wykształconych robotników);
- przychylność mieszkańców (nie każdy rodzaj zakładu przemysłowego może się spotkać z aprobatą mieszkańców danego terenu);
- atrakcyjność miejsca.
Lokalizacje zakładów przemysłowych oddziałują na środowisko przyrodnicze niestety również negatywnie:
- wpływają na zmiany ukształtowania powierzchni Ziemi;
- wpływają na zanieczyszczenia wód, atmosfery i gleb;
- zajmują tereny rolnicze, nadające się pod uprawę roślin, lub hodowlę bydła.

Przykładowe pozytywne i negatywne czynniki decydujące o lokalizacji zakładów:
Huta żelaza w okolicy Suwałk:
Pozytywne: bliskość surowca; znaczna ilość wody, zagospodarowanie terenu, ograniczenie bezrobocia.
Negatywne: dewastacja środowiska naturalnego, słabo rozwinięta sieć transportu, znaczna odległość od źródeł energii, mała ilość wykwalifikowanej siły roboczej.
Huta żelaza w okolicy Krakowa:
Pozytywne: bliskość źródeł energii, stosunkowo niewielka odległość od bazy surowca, bliskość większej ilości wody rzecznej, duże zasoby kadry robotników, dobrze rozwinięta sieć transportu;
Negatywne: zniszczenie środowiska (gleb, wody i powietrza) oraz zabytków Krakowa, nieznaczna odległość od Huty „Katowice”.
Elektrownia atomowa w Żarnowcu:
Pozytywne: znaczna ilość wody potrzebnej do ochłodzenia reaktorów, dobrze rozwinięta infrastruktura techniczna na północy kraju, duże zapotrzebowanie na energię elektryczną regionu nadbałtyckiego;
Negatywne: niebezpieczeństwo katastrofy ekologicznej, nadmierne ogrzanie wód służących do chłodzenia reaktorów.
Huta aluminium w Koninie
Pozytywne: bliskość energii elektrycznej, dostęp do wody, stosunkowo niska wartość środowiska zniszczonego wydobyciem węgla brunatnego;
Negatywne: duża odległość od surowca, znaczne zniszczenie środowiska.
Fabryka samochodów w Tychach:
Pozytywne: bliskość wysoko wykwalifikowanej kadry pracowników, bliskość do znacznego rynku zbytu, bliskość środków transportu i dobrze rozbudowana infrastruktura techniczna, zapewnienie pracy wielu robotnikom, którzy dotychczas tracili pracę w innych zakładach na Śląsku;
Negatywne: oddziaływanie na środowisko przyrodnicze.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień przyrodnicze czynniki lokalizacji zakładów przemysłowych.
2. Wymień kilka przykładów zakładów, których nie trzeba lokalizować blisko surowców.
3. Czy lokalizacja przymusowa dotyczy hut?
Na lepszą ocenę:
1. Które czynniki lokalizacji mają największe znaczenie w przypadku zakładów przemysłowych zaawansowanych technologii, a które w przypadku zakładów przemysłu ciężkiego?
2. Wymień kilka czynników lokalizacji zakładów przemysłowych, których spełnienie jest konieczne przy budowie elektrowni atomowej.
3. Które czynniki pozaprzyrodnicze nie mają wpływu na obniżenie kosztów produkcji powstałych zakładów przemysłowych?

Zapis lekcji:
1. Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze czynniki lokalizacji zakładów przemysłowych.
2. Charakterystyka wybranych zakładów przemysłowych pod kątem ich lokalizacji.