Produkcja żywności, a poziom wyżywienia

Cele:
Uczeń:

- potrafi wskazać na mapie obszary głodu i nadwyżek żywości;
- prezentuje przyczyny głodu na Ziemi;
- przedstawia systemy żywieniowe i przyporządkowuje im wybrane państwa;
- wyjaśnia pojęcie głodu ilościowego i jakościowego;
- rozumie różnicę między metodami doraźnymi i długofalowymi pomocy głodującym;
- zna pojęcie i konsekwencje tzw. zielonej rewolucji.

Treści przedstawiane na lekcji:
Najwięcej pokarmów, znacznie ponad dzienne zapotrzebowanie człowieka produkuje się i spożywa w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej i w Kanadzie, w Europie i w Australii. Kraje te są również znaczącymi eksporterami żywności z uwagi na produkowane nadwyżki.
Najmniej pokarmów spożywa się w krajach słabo rozwiniętych, np.:
- w Ameryce Północnej: Nikaragui, Hondurasie i Haiti
- w Ameryce Południowej: Peru, Boliwii, Ekwadorze;
- w Azji: Mongolii, Korei Północnej, Kambodży, Bangladeszu, Bhutanie, Nepalu, Indiach i Pakistanie;
- w Afryce: Mozambiku, Etiopii, Ghanie, Mali, Somalii, Burundi, Erytrei.
To w Azji wciąż jest najwięcej osób głodujących, ale procentowy udział ludności głodującej spada na tym kontynencie na rzecz Afryki. W krajach azjatyckich jest duża liczba ludności, ale też korzystniejsze warunki dla upraw roślin, z uwagi na występującą tam, monsunową odmianę klimatu.
Na podstawie analizy liczby ludności świata i wielkości produkowanej żywności na świecie, można wnioskować, że:
- systematyczny wzrost liczby ludności świata powoduje wzrost zapotrzebowania na żywność;
- obecny, średni poziom produkcji żywności na świecie, gwarantuje każdemu mieszkańcowi Ziemi spożycie powyżej zapotrzebowania;
- większość mieszkańców Afryki, południowej Azji i Środkowej Ameryki cierpi głód;
- największe obszary zapotrzebowania na żywność nie pokrywają się z największymi rejonami produkcji żywności.
Rozwój rolnictwa jest jednak bardzo dynamiczny w krajach słabo rozwiniętych, zwłaszcza w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, mniejszy w Ameryce Łacińskiej i niektórych państwach afrykańskich (północna część kontynentu). Na pozostałych obszarach Afryki występuje regres produkcji rolnej. Jest on spowodowany:
- niekorzystną zmianą warunków klimatycznych;
- degradacją gleb;
- nadmierną rabunkową eksploatacją pastwisk i gruntów ornych;
- rozszerzeniem upraw monokulturowych przeznaczonych na eksport.
Największe niedobory produkcji żywności występują w Afryce, ponieważ ilość wytwarzanej tam żywności jest znacznie mniejsza niż przyrost liczby ludności.
W związku ze zróżnicowaniem spożycia pokarmów, wyróżnia się następujące systemy żywieniowe:
- obfity (więcej niż 2 800 kcal/dobę): Ameryka Północna, Europa, Australia, Nowa Zelandia, niektóre kraje arabskie;
- normalny (2 400 – 2 800 kcal/dobę): większość krajów Ameryki Południowej, Chiny, RPA;
- niedostateczny (2000 - 2400 kcal/dobę): Indie, Boliwia;
- głodowy (poniżej 2 000 kcal/dobę): Mozambik, Etiopia, Ghana, Mali, Somalia, Haiti, Mongolia.
W krajach o systemie żywieniowym głodowym, powszechny jest brak pożywienia przez dłuższy okres. Wtedy ludność głoduje. Bywa jednak, że istnieje pewna produkcja żywności, ale jej spożycie nie zaspokaja dobowego zapotrzebowania. Stąd pojęcie głodu ilościowego.
Oczywiście należy pamiętać, że wielkości te są uśrednione i będą różne w przypadku osób wykonujących prace fizyczne i umysłowe. Różne będą też wartości w zależności od płci i wieku.
Podstawowym problemem większości mieszkańców państw rozwijających się jest zapewnienie swoim rodzinom wystarczającej ilości pożywienia. Oprócz ilości ważna jest również jakość żywności. Dieta ludzi powinna zawierać odpowiednie ilości
- węglowodanów (ich głównym źródłem są zboża i ziemniaki),
- białek (roślinnych i zwierzęcych),
- tłuszczów,
- witamin i innych składników odżywczych.
Niewłaściwe proporcje bądź brak któregoś ze składników może doprowadzić do poważnych schorzeń.
Przykładowo, niedobór poszczególnych witamin powoduje:
- niedowidzenie o zmroku, zmiany nabłonka skóry, łuszczenie (witamina A);
- pękanie skóry warg, kącików ust., łojotokowe zapalenie skóry, hamowanie wzrostu (witamina B);
- szkorbut, zapalenie jamy ustnej, wypadanie zębów (witamina C);
- krzywica u dzieci, niedostateczna mineralizacja kości (witamina D);
- słaba krzepliwość krwi (witamina K);
- niedostateczna mineralizacja kości (wapń);
- drżenia i skurcze mięśni, bóle głowy, zmniejszona odporność na wysiłek (magnez);
- przerost tarczycy (jod).
Jeśli składniki w pokarmie są ubogie w któreś z wymienionych powyżej elementów, to mogą wystąpić objawy osłabienia zdolności fizycznej i umysłowej człowieka tzw. zjawisko głodu utajonego.
Problemami wyżywienia ludności świata, zajmuje się międzynarodowa organizacja FAO.
Na podstawie wyników badań prowadzonych przez FAO przyjmuje się, że dobowe minimum organizmu ludzkiego wymaga spożycia pokarmów dających 2300-2700 kcal i ok. 80 g białka - w tym co najmniej 1/3 białka zwierzęcego. Powyższa norma ulega niewielkim zmianom w zależności od klimatu, wieku, płci i wykonywanego zawodu.
Głód to długotrwały niedobór składników pokarmowych, spowodowany brakiem białka w pożywieniu. Prowadzi do osłabienia zdolności fizycznych i umysłowych organizmu. Szacuje się, że w ciągu roku z powodu głodu i niedożywienia umiera ponad 30 mln ludzi, w tym ok. 5 mln dzieci. Z raportu ONZ wynika, że obecnie na świecie głoduje ok. jeden miliard ludzi z tego prawie 300 mln dzieci. Często w efekcie niedożywienia, u dzieci dochodzi do trwałego upośledzenia fizycznego (dzieci nie osiągają normalnego wzrostu) lub umysłowego.
Przyczyny głodu są o różnym podłożu:
- przyrodnicze - wywoływane przez siły natury, na które człowiek nie ma większego wpływu, zwłaszcza w krajach o niskim poziomie rozwoju gospodarczego: klęski żywiołowe; degradacja gleb czy brak odpowiedniej ilości wody do nawodnienia terenu upraw;
- ekonomiczne - spowodowane sytuacją materialną ludności, jej ubóstwem, brakiem perspektyw na rozwój rolnictwa: - niski poziom rolnictwa, nieracjonalne gospodarowanie zasobami, brak środków finansowych;
- społeczno-polityczne - o których decyduje nieudolny system władzy, brak umiejętności pokojowego rozwiązywania sporów czy niski poziom świadomości wśród ludności: konflikty zbrojne, bariery w handlu żywnością, gwałtowny przyrost naturalny, epidemie.
To jednak nie są jedyne przyczyny głodu, ponieważ wystarczy, że dochody dobrze sytuowanych ludzi wzrosną, to wzrosną również ceny żywności, która znajdzie się poza możliwościami ludzi biednych.
W związku z problemami wyżywienia ludności świata, jest kilka sposobów na poprawę tej sytuacji. Są to metody:
- doraźne ("na rybkę");
- długofalowe ("na wędkę").
Sposoby długofalowe są najbardziej pożądane, gdyż mogą trwale zmienić sytuację biednego kraju. Można je realizować poprzez:
- powiększenie obszaru gruntów rolnych poprzez zagospodarowanie pustynnych nieużytków, osuszanie bagien i budowę zabezpieczeń przeciwpowodziowych. Jednakże często przeszkodą są wysokie koszty takich działań, poza tym mogą one doprowadzić do niekorzystnych zmian w środowisku naturalnym, na przykład wycinanie tropikalnych lasów deszczowych w celu uzyskania dodatkowych terenów uprawnych doprowadza do katastrofy ekologicznej. Uzyskana w ten sposób ziemia nie jest zbyt żyzna, a po kilku latach większość substancji pokarmowych zostaje wymyta przez intensywne deszcze;
- zwiększenie wydajności na już istniejących polach. Na przykład wprowadzenie naukowych metod uprawy - sztuczne nawadnianie, nawożenie i wykorzystywanie nowoczesnych maszyn rolniczych - znacznie zwiększyło zbiory ryżu w Japonii. Obecnie, dzięki zintensyfikowaniu upraw, w Japonii. Z jednego hektara uzyskuje się prawie 6t ryżu - trzy razy więcej niż przeciętnie w pozostałych krajach Azji;
- uzyskiwanie nowych odmian roślin uprawnych. Najlepsze efekty udało się osiągnąć w genetycznie zmutowanych gatunkach ryżu i pszenicy;
- upowszechnienie uprawy "cudownych" odmian zbóż - tzw. zielona rewolucja. Metoda ta przyjęła się szczególnie w krajach Trzeciego Świata. Przy pomocy naturalnej selekcji wybiera się np. rośliny o najdłuższych łodygach, okazy, które mogą przyjąć jak największą ilość światła słonecznego, skutecznie bronić się przed powodziami i zagłuszyć chwasty;
- uzyskiwanie pożywienia z owoców morza, zwłaszcza połów kryla, skorupiaka bogatego w białko;
- edukacja rolników i profilaktyka wśród nich.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień podstawowe systemy żywieniowe na świecie.
2. Jaka jest różnica między głodem ilościowym i jakościowym?
3. Podaj pełną nazwę międzynarodowej organizacji zajmującej się problemami wyżywienia ludności.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż na mapie obszary nadwyżek i niedoborów żywności na świecie.
2. Przedstaw kilka możliwych sposobów na poprawę sytuacji wyżywienia ludności świata.
3. Jaka jest różnica pomiędzy metodami pomocy głodującym: doraźnymi i długofalowymi?
4. Przedstaw pozytywne i negatywne następstwa wprowadzenia zielonej rewolucji.

Zapis lekcji:
1. Obszary nadwyżek i niedoboru żywności na świecie
2. Systemy żywieniowe.
3. Zjawisko głodu ilościowego i jakościowego.
4. Zadania organizacji FAO.
5. Sposoby na ograniczenie głodu na świecie.