Uprawa roślin na świecie

Cele:
Uczeń:

- potrafi przyporządkować rośliny uprawne do określonych grup, w zależności od ich przeznaczenia;
- zna w podstawowym zakresie wymagania roślin uprawnych;
- wskazuje na mapie miejsca występowania ważniejszych roślin uprawnych;
- rozumie różnicę między plonami, a zbiorami.

Treści przedstawiane na lekcji:
Dziś uprawia się bardzo dużo roślin, ale w zależności od ich przeznaczenia, dzieli się je na cztery grupy:
- rośliny alimentacyjne (żywieniowe);
- rośliny przemysłowe;
- rośliny pastewne;
- używki.
Podział ten stwarza jednak pewne wątpliwości, ponieważ niektóre rośliny mogą być rzeczywiście wykorzystywane, jako pożywienie dla człowieka i wtedy zalicza się je do roślin alimentacyjnych, ale mogą też być stosowane jako pasza dla zwierząt i wtedy są to rośliny pastewne (np. owies).
Dlatego oprócz wskazania na przeznaczenie danej rośliny uprawnej, często określa się jeszcze bardziej szczegółową jej przynależność, na przykład: zboża, rośliny bulwiaste i korzeniowe, rośliny włókniste, rośliny oleiste, rośliny strączkowe, zioła czy warzywa i owoce.
Rośliny alimentacyjne (żywieniowe):
W grupie roślin żywieniowych, oprócz roślin strączkowych, okopowych, czy warzyw i owoców, są zboża, które są podstawowym składnikiem pokarmów i są najczęściej uprawiane na Ziemi (ich obszar upraw stanowi ponad 2/3 gruntów ornych na świecie).
Do zbóż zaliczane są:
Pszenica
Uprawiana jest na obszarze klimatu umiarkowanego ciepłego na dobrych jakościowo glebach, najczęściej w miejscach, gdzie pierwotnie rosła roślinność trawiasta, z długim okresem wegetacyjnym. Największym producentem pszenicy są Chiny (ponad 17% światowych zbiorów), Indie (12%), Stany Zjednoczone (9%), Rosja (6%), ale też obszar Europy bez Skandynawii, zwłaszcza Francja czy Niemcy oraz w Ameryce Północnej: Kanada, a w Ameryce Południowej Argentyna. Wszystkie te kraje mają znaczną powierzchnię obszarów nizinnych. Wielkość zbiorów ogółem nie świadczy jednak o dużej zasobności tego produktu, gdyż biorąc pod uwagę wskaźnik na 1 mieszkańca, w Chinach (85 kg) uzyskuje się czterokrotnie mniej zboża, niż np. w Polsce (257 kg). Pod tym względem większe znaczenie mają Francja, Kanada czy Australia (ponad 1000 kg). Są to też główni eksporterzy tego zboża.
Ryż
Wymaga on wysokiej temperatury i znacznej wilgoci w glebie, zwłaszcza w początkowym stadium uprawy, kiedy terasy przeznaczone pod uprawę, zalewa się wodą. Największe obszary wykorzystane pod uprawę tego zboża znajdują się w Azji Południowo-Wschodniej, w pasie pomiędzy Indiami, a Japonią. Są to kraje: Chiny, Indie, Indonezja, Bangladesz, Wietnam, Tajlandia, Filipiny. To zboże jest też uprawiane w Stanach Zjednoczonych, Rosji czy w Brazylii.
Kukurydza
Jest to roślina krótkiego dnia, ale pomimo tego wymaga długiego okresu wegetacyjnego. Preferuje ciepłą odmianę klimatu i urodzajne gleby. Takie warunki są w Stanach Zjednoczonych, Chinach i Brazylii. W Stanach Zjednoczonych, kukurydza należy do tzw. roślin transgenicznych, podobnie jak soja.
Żyto
Nie ma zbyt wielkich wymagań. Do jego uprawy wystarczą niezbyt urodzajne gleby bielicowe, a takie właśnie posiada Polska, Niemcy i europejska część Rosji. Te trzy kraje mają największe znaczenie w zbiorach żyta. Ponadto: Ukraina i Białoruś, państwa sąsiadujące z Polską, o podobnych cechach gleb i klimatu.
Jęczmień
Charakteryzuje się najkrótszym okresem wegetacyjnym i dlatego jego uprawa udaje się nawet przy 70 stopniu szerokości geograficznej w Europie (Rosja, Francja, Ukraina) i Ameryce Północnej (Kanada). Może być uprawiany na glebach o słabszej jakości i niewielkiej ilości opadów.
Owies
Ma również niewielkie wymagania glebowe i cieplne, dlatego udaje się zwłaszcza na terenach górskich.
Proso i sorgo
Wymaga wyższych temperatur, ale niekoniecznie dobrej jakości gleb. Jest to zboże ubogich krajów afrykańskich i azjatyckich.
Spośród roślin okopowych największe znaczenie mają ziemniaki. Ich uprawa ma spore znaczenie również w Polsce. Obok żyta są najczęstszą rośliną uprawianą w polskich gospodarstwach. Największa powierzchnia upraw jest w krajach o największej powierzchni, czyli w Chinach, Rosji, w Indiach, USA i na Ukrainie.
W strefie międzyzwrotnikowej uprawia się bataty i maniok ale na ogół w gospodarstwach o typie samozaopatrzeniowym. Największą produkcję rejestruje się w Nigerii, Brazylii i Indonezji.
Warzywa i owoce
Uprawia się je najczęściej w pobliżu wielkich skupisk ludności z uwagi na duży rynek zbytu. W Polsce są to obszary w województwie mazowieckim i małopolskim.
Rośliny strączkowe, takie jak bób, fasola, groch czy soczewica, przyczyniają się do poprawienia wartości gleby. Są uprawiane na całym świecie i nie mają zbyt wielkich wymagań.

Rośliny przemysłowe:
W grupie roślin przemysłowych wyróżnia się rośliny cukrodajne, oleiste, włókniste i kauczukodajne.
W zależności od szerokości geograficznej uprawia się rośliny o różnych wymaganiach.
W strefie międzyzwrotnikowej w grupie roślin cukrodajnych uprawia się trzcinę cukrową.
Wymaga ona długiego okresu wegetacyjnego, urodzajnych gleb i wysokiej temperatury. Uprawia się ją szczególnie w Ameryce Południowej (Brazylii) i Środkowej. Spore znaczenie ma na Kubie, gdzie pod jej uprawę przeznacza się zdecydowaną większość powierzchni użytków. Trzcina cukrowa jest również uprawiana w USA i w południowej Azji (w Indiach i Chinach).
Burak cukrowy
Ze względu na wymagania odpowiadające umiarkowanej strefie klimatycznej (żyzne gleby i duża wilgotność) uprawiany jest we Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. W Polsce udaje się na najlepszych glebach razem z pszenicą.
Rośliny oleiste:

Soja;
Główne regiony jej uprawy to USA, Chiny, Brazylia. Soja jest typowym przykładem rośliny transgenicznej. Dzięki modyfikacjom genetycznym udaje się w miejscach o niskich wymaganiach klimatycznych. Specjalne odmiany bardziej odporne na warunki atmosferyczne i na środki chemiczne wyhodowano w Stanach Zjednoczonych. Jest to również roślina pastewna.
Orzech ziemny
Występuje w strefie klimatu zwrotnikowego.
Oliwki
Uprawiane są w basenie Morza Śródziemnego.
Palma kokosowa
Występuje w strefie klimatu podrównikowego.
W Polsce uprawia się rzepak i słonecznik, które też są roślinami oleistymi. Wymagają raczej żyznych gleb. Zwiększa się obecnie powierzchnia upraw rzepaku w Polsce z uwagi na możliwość pozyskania energii z tzw. biomasy.
Rośliny włókniste:
Bawełna
Jest uprawiana w charakterze plantacyjnym, np. przez USA, gdzie znaczna powierzchnia jest zajęta pod uprawę tej rośliny, a poza tym uprawia się ją w krajach zwrotnikowych i podzwrotnikowych: Chiny, Indie. Ma niskie wymagania glebowe.
Juta
Jest rośliną uprawianą głównie w Azji Południowo-Wschodniej: Indie, Chiny, Bangladesz.
Len
Jest to roślina, która udaje się szczególnie w warunkach klimatu umiarkowanego chłodnego. Głównym producentem są Chiny, ale też Polska, Francja i Rosja.

Rośliny pastewne:
Do grupy roślin pastewnych zalicza się np.:
- rośliny motylkowe (koniczyna, lucerna),
- korzeniowe (burak pastewny),
- trawy i zioła (bazylia, szałwia, mięta),
- rośliny, które są zaliczane również do grupy żywieniowych, które są uprawiane z przeznaczeniem na paszę dla zwierząt.

Używki:
Ta grupa roślin nie ma szczególnych właściwości odżywczych, ale działa pobudzająco na organizm, a zwłaszcza na układ nerwowy. Zalicza się do nich kawę, kakao, tytoń, herbatę, czy chmiel.
Kawa
Jest niedużym, wiecznie zielonym drzewem lub dużym krzewem, rosnącym zwłaszcza w Afryce.
Uprawiana jest na dużą skalę także w Indonezji.
Kakao
Kakaowiec, to roślina, która była uprawiana już przez Azteków. Produkcja kakao rozwinęła się w wielu krajach tropikalnych, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej i Afryce Zachodniej, nad Zatoką Gwinejską (Ghana).
Kakao powstaje z mielenia i rozcierania na proszek odtłuszczonych nasion.
Tytoń
Niedługo po tym jak Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę pojawił się w Europie dziwny zwyczaj - palenie tytoniu. Tajemnicza roślina, czczona przez Indian niemal jak bóstwo. Paląc ją wpadano w trans, który umożliwiał kontakt z bogami i doznawanie wieszczych wizji. Stała się w krótkim czasie źródłem jednej z największych rozrywek ludzkości. Obok popularnych papierosów przybrała również postać cygara.
Współcześnie tytoń uprawiany jest niemal na całej kuli ziemskiej. Pozycję światowego lidera ma jednak Kuba. Oprócz tego znaczące zbiory osiąga się w Chinach, USA, Brazylii i nawet w Polsce. Poza sprzyjającymi warunkami naturalnymi najważniejszy jest sposób uprawy tytoniu, wzbogacany i przekazywany od stuleci z pokolenia na pokolenie.
Krzew herbaciany
Według jednej z legend, prawie 5000 lat temu cesarz chiński w czasie podróży pił przegotowaną wodę, kiedy do garnka z gotującą się wodą wpadły płonące gałązki z ogniska. Ku zdumieniu cesarza okazało się, że napój ma przyjemny smak i aromat. Liście, które spadły do wrzątku wraz z gałązkami, pochodziły z krzewów herbacianych. Według innej legendy syn króla Indii, który rozpowszechniał buddyzm w Chinach, postanowił przez siedem lat medytować. W piątym roku czuwania zerwał kilka listków z pobliskiego krzewu. Listki tak go orzeźwiły, że dzięki nim mógł przetrwać jeszcze 2 lata na medytacji.
Dziś uznaje się, że herbata pochodzi z Chin, a jej nasiona sprowadzili do Indii kupcy. Jednak ojczyzną herbaty są Indie, gdzie gleba jest nadzwyczaj urodzajna dla herbaty. Oba te kraje mają największe znaczenie w produkcji herbaty, ale również Gruzja i Turcja oraz wschodnia Afryka.
Zarówno dawna, jak i dzisiejsza kosmetyka zaleca stosowanie naparu z herbaty do przemywania oczu i twarzy, a okłady do usuwania opuchlizny powiek. Na całym świecie wypija się w ciągu godziny ponad pięć milionów filiżanek bursztynowego napoju.
Chmiel
Uprawa tej rośliny ma duże znaczenie w Polsce, w jej części południowo-wschodniej, zwłaszcza w województwie lubelskim. Polska jest trzecim po Niemczech i Czechach, producentem tej rośliny.

Wielkość wykorzystywanych przez człowieka elementów rośliny (np. ziaren zbóż), uzyskiwana z jednego hektara uprawianej ziemi jest nazywana plonem. Plon jest miarą wydajności roślin uprawnych. W wyniku ujednolicenia, stosuje się obecnie jednostkę t/ha. W literaturze można wciąż spotkać dt/ha. Skrót dt oznacza 0,1 część tony, czyli decytonę. Rolnicy używali określenia kwintal na decytonę.
Zbiory nie świadczą o wydajności, ale o zasobności danego państwa w dany produkt rolny. Jest to masa użyteczna rośliny, zebrana w całej badanej jednostce terytorialnej, np. w państwie czy województwie.
Aby na podstawie danych o wielkości zbiorów danego produktu rolnego otrzymać plony z jednego hektara, należy tę wartość, wyrażoną w tonach, podzielić przez powierzchnię zasiewów. Wynik trzeba jeszcze pomnożyć przez 10, chcąc otrzymać wartość wyrażoną w jednostkach dt/ha.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień grupy roślin w zależności od ich przeznaczenia.
2. Jaka jest różnica między plonem, a zbiorem?
3. Które znane Ci rośliny uprawne nie występują w Polsce?
Na lepszą ocenę:
1. W 2012 roku ogólna powierzchnia zasiewów w Polsce wynosiła 10 432 ha. Z tego 19,9% przeznaczono pod zasiew pszenicy. Oblicz wielkość plonów pszenicy z 1 ha, wiedząc, że jej zbiory wyniosły 8 608 tysięcy ton.
2. Wskaż na mapie świata obszary występowania zbóż i wymień państwa z ich największą produkcją.
3. Dlaczego niektóre rośliny uprawne można zaliczyć do dwóch grup roślin?

Zapis lekcji:
1. Grupy roślin według ich przeznaczenia.
2. Rozmieszczenie i wymagania wybranych roślin uprawnych.
3. Zbiory, a plony.
4. Obliczenia na podstawie danych statystycznych, dotyczących uprawy roślin.