Typy rolnictwa i regiony rolnicze na świecie

Cele:
Uczeń:

- potrafi wymienić kryteria brane pod uwagę przy wyróżnianiu typów rolnictwa;
- potrafi przedstawić po kilka charakterystycznych cech poszczególnych typów rolnictwa;
- potrafi wskazać na mapie obszary dominujących typów rolnictwa;
- potrafi wskazać różnice między rolnictwem ekstensywnym i intensywnym;
- wymienia poznane regiony rolnicze i wskazuje miejsca ich występowania na mapie świata;
- przedstawia ważniejsze cechy regionów rolniczych świata.

Treści przedstawiane na lekcji:
Typologia rolnictwa zamieszczona poniżej, została przeprowadzona w oparciu o następujące wskaźniki:
- rodzaj własności ziemi,
- wielkość gospodarstw,
- nakłady pracy ludzi, zwierząt i maszyn,
- stopień nawożenia i nawadniania terenu,
- intensywność użytkowania ziemi,
- wielkość plonów.
W każdym z państw na świecie dominuje określony typ rolnictwa:
- rolnictwo pierwotne;
Efekt pracy na roli lub hodowli zwierząt jest wykorzystywany tylko dla własnych potrzeb. Na ogół ziemia jest wspólna, a użytkujący często zmieniają działki pod uprawę, karczując nawet lasy. Szybszą metodą niż karczowanie, jest wypalanie lasów, jednak w takim przypadku ziemia szybko traci swoje właściwości i przestaje być użytkowana. Stąd nazwa: żarowo-odłogowe. Przeważa uprawa roślin, zwłaszcza zbóż, roślin okopowych i strączkowych, ale także hodowane jest bydło, owce, kozy, wielbłądy czy nawet renifery.
Pasterstwo koczownicze wciąż występuje na obszarze sawanny w Afryce, stepów w Azji Południowo Zachodniej i Europy Południowo-Wschodniej i tundry w Europie Północnej i Ameryce Północnej. Jego nazwa pochodzi od konieczności przemieszczania się wraz ze stadami z uwagi na zmieniające się warunki klimatyczne.
- rolnictwo tradycyjne;
Obejmuje gospodarstwa rolne o różnej wielkości.
Mniejsze – chłopskie charakteryzują się niską efektywnością i ich produkcja jest wykorzystywana na ogół wewnątrz gospodarstwa. W Azji Południowo-Wschodniej rolnictwo tego typu jest nastawione przede wszystkim na uprawę ryżu, która jest prowadzona na niewielkich powierzchniach pól, ale wymaga dużego zaangażowania rolników, gdyż na ogół nie używa się tam zmechanizowanego sprzętu. Ciągłe prowadzenie upraw na danym terenie mogłoby doprowadzić do wyjałowienia gleby, dlatego w tych gospodarstwach stosuje się system ugorowy (w zależności od podziału gospodarstwa na części wykorzystywane, obecnie stosuje się dwupolówkę lub trójpolówkę)
Większe – obszarnicze, to gospodarstwa o powierzchni ponad 1000 ha (np. hacjendy w Ameryce Południowej), w których zatrudnia się sporą ilość siły roboczej, a produkty z tych gospodarstw są na ogół sprzedawane na rynkach (gospodarstwa towarowe).
- rolnictwo rynkowe;
Jego cechą jest jak największe wykorzystanie ziemi i siły roboczej w celu osiągnięcia możliwie największego zysku. Gospodarka na obszarach rolnictwa rynkowego jest prowadzona intensywnie poprzez nawadnianie i nawożenie terenów. W prowadzonych gospodarstwach jest wyraźna specjalizacja produkcji. Wokół większych miast rozwija się warzywnictwo i sadownictwo. Gospodarstwo są wysoko zmechanizowane i towarowe. Rolnictwo to jest rozpowszechnione w państwach Europy, Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii. Typowym przykładem gospodarstw towarowych, wysoko zmechanizowanych, wyspecjalizowanych w produkcji zwłaszcza roślin przemysłowych, wielkoobszarowych, są farmy – Ameryka Północna. Adekwatnie chów bydła i owiec odbywa się w tzw. ranczach.
Przykładem rolnictwa rynkowego jest też rolnictwo plantacyjne nastawione na uprawę: bawełny, herbaty, trzciny cukrowej, owoców cytrusowych. Plony są przeznaczane na odległe rynki zagraniczne.
- rolnictwo uspołecznione;
Obejmuje duże gospodarstwa państwowe i spółdzielcze, zmechanizowane i wysoko towarowe, jednak przynoszące niskie plony z uwagi na niskie tempo innowacji.
Rolnictwo tego typu zanikło w państwach byłego bloku socjalistycznego niemniej jednak można jeszcze zaobserwować je w Rosji, w Chinach czy Mongolii. W Polsce dawne PGR-y zostały polikwidowane, a państwowa własność jest już niezauważalna.
Podobne kryteria pozwalają również wyróżnić dwa kolejne typy rolnictwa: intensywne i ekstensywne.
Rolnictwo intensywne pozwala osiągnąć wysokie plony, które następnie są sprzedawane na rynkach. Dzieje się tak dzięki znacznej mechanizacji i chemizacji rolnictwa i przede wszystkim dzięki wysokim nakładom kapitału i pracy.
Rolnictwo ekstensywne nie przynosi wysokich plonów, ponieważ nie ponosi się aż tak wielkich kosztów z tytułu mechanizacji czy stosowania nawozów sztucznych. Trudna sytuacja gospodarcza kraju wymusza mniejsze nakłady pracy, a sprzyjające warunki klimatyczne również mogą ograniczyć koszty pracy rolników. Wyjątkowa sytuacja jest w krajach wielkoobszarowych, takich jak USA czy Kanada, gdzie jest znaczna mechanizacja rolnictwa, ale i tak jest ono ekstensywne.
Na świecie występują różne typy rolnictwa i poziom rozwoju państw świata jest zróżnicowany, a ponadto strefy klimatyczne wymuszają różne gatunki uprawianych roślin i hodowanych zwierząt. Stąd wyróżniono obszary o podobnych cechach. Są to regiony rolnicze:
1. Region afrykański (Afryka na południe od Sahary), cechuje się niską mechanizacją, gdyż wskaźniki ilości ciągników na 1 ha są tu najniższe w świecie. Dominuje tam ekstensywny typ gospodarki na ogół nastawiony na zaspokojenie jedynie własnych potrzeb. Jedynie na południu Afryki rozwija się gospodarka rynkowa.
2. Region północnoafrykańsko-zachodnioazjatycki (Pn Afryka z Saharą i Azja Zachodnia do Pakistanu), przeważają tam drobne i ekstensywne gospodarstwa o niskim poziomie agrotechnicznym i niskiej produktywności. Na obszarach pustynnych występuje nawet pasterstwo koczownicze. Niektóre miejsca tego regionu są nawadniane i te cechują się znacznie wyższą intensywnością.
3. Region południowoazjatycki (Indie, Bangladesz, Płw. Indochiński, Indonezja, Południowa Korea i Japonia), występują tu drobne gospodarstwa z przewagą gospodarki intensywnej z uwagi na znaczną ilość obszarów nawadnianych, na niektórych obszarach rozwija się gospodarka plantacyjna, a w Japonii nawet rolnictwo uprzemysłowione.
4. Region środkowoeuropejski (Polska i kraje na wschód od Polski), dominuje uprawa zbóż, ziemniaków i buraków cukrowych, a także hodowla trzody chlewnej i bydła, gospodarstwa są zróżnicowane o średniej intensywności produkcji, często rozdrobnione.
5. Region zachodnioeuropejski (kraje zachodniej Europy), przeważa rolnictwo uprzemysłowione, intensywne i towarowe z niewielkim udziałem gospodarstw chłopskich.
6. Region śródziemnomorski (kraje południowej Europy), duże znaczenie ma uprawa roślin cytrusowych i winorośli, warunki klimatyczne pozwalają też na zbiory oliwek, hoduje się głównie owce lub muflony.
7. Region północnoamerykański (Stany Zjednoczone i Kanada) raczej ekstensywne rolnictwo, ale wielkoobszarowe, wysoko zmechanizowane i wysoko towarowe.
8. Region Ameryki Łacińskiej (Ameryka Środkowa i Południowa), rozwija się raczej ekstensywne rolnictwo wielkoobszarowe, a także gospodarstwa uprzemysłowione i rolnictwo plantacyjne.
9. Region australijsko-nowozelandzki (Australia i Nowa Zelandia), rolnictwo uprzemysłowione, wysoko towarowe, ale na dużych obszarach dominuje ekstensywny typ gospodarki.
10. Region wschodnioeuropejsko-syberyjski (Europa Środkowa i Wschodnia, oraz azjatycka część Rosji), kiedyś było rozwinięte rolnictwo uspołecznione i wielkoprzestrzenne, obecnie przede wszystkim rolnictwo indywidualne o średnim stopniu mechanizacji i towarowości.
11. Region środkowoazjatycki (Zachodnie Chiny, Mongolia), przeważa rolnictwo uspołecznione i towarowe. Na obszarach intensywnego nawadniania rozwijają się m.in. plantacje bawełny.
12. Region wschodnioazjatycki (Chiny, Korea Północna i Wietnam), przeważa rolnictwo uspołecznione, intensywne, ale słabo towarowe.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przedstaw kryteria brane pod uwagę przy wyróżnianiu typów rolnictwa.
2. Wymień poznane typy rolnictwa.
3. Przedstaw różnicę między rolnictwem ekstensywnym, a intensywnym.
4. Wymień nazwy regionów rolniczych świata.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż na mapie świata obszary z dominującym typem rolnictwa.
2. Wskaż na mapie świata poznane regiony rolnicze świata.
3. Wymień regiony rolnicze, które Twoim zdaniem mają podobne cechy.
4. Wykonaj zadanie: na skserowanej mapie świata zaznacz poznane regiony rolnicze świata i wstaw sygnatury przedstawiające poznane typy rolnictwa.
Zapis lekcji:
1. Typy rolnictwa.
2. Regiony rolnicze świata.