Rolnictwo uprzemysłowione i rolnictwo ekologiczne

Cele:
Uczeń:

- rozumie różnicę między rolnictwem samozaopatrzeniowym, a towarowym;
- potrafi wymienić przyczyny wpływające na rozwój rolnictwa uprzemysłowionego;
- jest przekonany o pozytywnych i negatywnych skutkach rolnictwa uprzemysłowionego;
- wymienia zalety rolnictwa ekologicznego;
- potrafi wyjaśnić, dlaczego rolnictwo ekologiczne rozwija się tylko w bogatszych państwach;
- wskazuje na mapie główne regiony występowania roślinności modyfikowanej genetycznie;
- potrafi wyjaśnić decyzję rządu w Polsce o zakazie upraw roślinności modyfikowanej genetycznie.

Treści przedstawiane na lekcji:
Postęp technologiczny nie jest charakterystyczny tylko dla przemysłu, ale jest widoczny również w rolnictwie. Pozwala to na jego intensyfikację i przeznaczenie produkcji na sprzedaż. Plony uzyskane w gospodarstwie i całkowicie przeznaczane na rynek świadczą o wysokiej towarowości.
W krajach biednych, produkty uzyskane w rolnictwie są przeznaczane na własne spożycie. Dominuje tam rolnictwo samozaopatrzeniowe.
Przejście od rolnictwa samozaopatrzeniowego do uprzemysłowionego (wysokotowarowego) odbywa się dzięki:
- wzrostowi mechanizacji;
- zwiększonemu zastosowaniu nawozów;
- badaniom nad wprowadzaniem bardziej wydajnych odmian roślin;
- zwiększaniu powierzchni gospodarstw;
- zmniejszaniu liczby zatrudnionych w gospodarstwach;
- wzrostowi efektywności pracy;
- zapewnieniu rynków zbytu na wytwarzane towary.
Nie zawsze jednak taki rodzaj rolnictwa jest w pełni uzasadniony. Łatwo przekroczyć barierę w pogoni za największym, możliwym zyskiem.
Oprócz znaczących korzyści, wynikających z przejścia w kierunku rolnictwa uprzemysłowionego:
- zwiększenia produkcji rolnej;
- spadku kosztów związanych z pozyskaniem żywności;
- wzrostu jakości i różnorodności produktów rolnych;
- łatwiejszej i mniej męczącej pracy rolników,
jest też kilka skutków, które w sposób negatywny oddziałują na środowisko:
- zanieczyszczenie gruntów nadmierną chemizacją;
- pogorszenie jakości ziemi przez uprawy monokulturowe;
- zwiększenie bezrobocia wśród ludności wiejskiej;
- wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną i paliwa dla maszyn i urządzeń rolniczych.
Wydaje się, że obecnie nie ma innej drogi na zapewnienie państwu ścieżki stabilnego wzrostu. Można jedynie wpływać na to, aby zmiany technologiczne były poprzedzane badaniami, które pozwolą na zniwelowanie negatywnego wpływu na środowisko, czy utraty kolejnych miejsc pracy.
Przykładowo: wzrost mechanizacji w rolnictwie powoduje zmniejszenie zapotrzebowania na siłę roboczą, ale jednoczesny rozwój gospodarstw agroturystycznych i zaangażowanie w obsługę ruchu turystycznego, pozwala skutecznie zniwelować zjawisko bezrobocia i wpływa na zwiększenie korzyści zarówno dla osób prywatnych - właścicieli gospodarstw, jak i dla państwa.
Alternatywą dla nadmiernej chemizacji w rolnictwie jest rolnictwo ekologiczne. Jest to rodzaj produkcji rolnej mający podstawę w rolnictwie tradycyjnym. Opiera się na wykorzystaniu naturalnych procesów zachodzących w gospodarstwie rolnym i w dużym stopniu polega na wiedzy wywodzącej się z tradycji rolniczej.
Coraz bardziej popularna w odżywianiu jest tzw. zdrowa żywność, czyli taka, która nie jest skażona szkodliwymi substancjami. Ich występowanie jest związane z nadmiernym stosowaniem środków chemicznych lub skażeniem gleby przez działalność antropogeniczną (przemysł, transport).
Rolnictwo ekologiczne rozwija się najbardziej w krajach wysokorozwiniętych, gdyż zamożniejsi ludzie chętniej wydają więcej pieniędzy na zdrowszą żywność. Obecnie w całej Unii Europejskiej jest prawie 200 tysięcy gospodarstw produkujących żywność ekologiczną.
Cechy rolnictwa ekologicznego:
- nawożenie nawozami organicznymi lub naturalnymi, wytworzonymi we własnym gospodarstwie (kompost, obornik, rośliny motylkowe);
- stosowanie prawidłowego płodozmianu;
- odchwaszczanie mechaniczne, bez chemicznych środków ochrony roślin;
- stosowanie preparatów biologicznych i wyciągów roślinnych.
- zapewnienie odpowiedniej powierzchni oraz dostępu do wybiegów i pastwisk dla zwierząt;
- żywienie zwierząt oparte na paszach pochodzących z własnego gospodarstwa;
- leczenie zwierząt metodami naturalnymi.
Zaletą ekologicznych gospodarstw rolnych jest ochrona gleb i wody przed zanieczyszczeniem, możliwość zaspokojenia popytu na żywność ekologiczną, czy konieczność utrzymania odpowiedniej ilości zatrudnionych. Niestety dzieje się to kosztem niższych plonów, wyższych cen żywności ekologicznej, większego ryzyka powodzenia produkcji.
W Polsce walory przyrodnicze obszarów wiejskich, w połączeniu z dużymi zasobami siły roboczej, tworzą warunki do rozwoju pracochłonnych kierunków rolnictwa ekologicznego. Produkcja ekologiczna w Polsce rozwija się stopniowo, istnieje około 1700 gospodarstw posiadających certyfikaty zgodności w rolnictwie ekologicznym. Urozmaicony krajobraz obszarów wiejskich, obfitujący w zadrzewienia, miedze i inne półnaturalne środowiska, w których występuje bogactwo gatunków roślin i zwierząt, stanowi o walorach pozaprodukcyjnych wsi i rolnictwa. W Polsce rośnie świadomość ekologiczna społeczeństwa i coraz szerzej uwzględnia się potrzeby ochrony środowiska naturalnego.
Kontrowersje wzbudza natomiast stosowanie tzw. żywności zmodyfikowanej genetycznie, chociaż takie zabiegi są prowadzone na szeroką skalę.
Pierwsze próby z modyfikacją roślin były już przeprowadzane w latach siedemdziesiątych. Pierwszy produkt modyfikowany genetycznie został wprowadzony na rynek a 1994 roku. Był to dłużej utrzymujący świeżość pomidor - Flavr Savr. Od tego czasu zmodyfikowana została już większość roślin mających znaczenie gospodarcze. Obecnie powierzchnia upraw roślin transgenicznych szybko rośnie i w 2013 r. wynosiła już ponad 170 mln ha, czyli prawie 4% globalnego areału upraw. Największą powierzchnię upraw zajmuje soja (60%), kukurydza (23%), bawełna, rzepak, inne: ryż, papaja, ziemniaki.
Krajami o największej powierzchni upraw roślin transgenicznych są Stany Zjednoczone, Brazylia, Argentyna, Kanada, Indie, Chiny.
Modyfikacja genetyczna umożliwia wprowadzenie genów z jakiejkolwiek rośliny czy zwierzęcia do innego organizmu (np. geny z ryby można wszczepić pomidorom, aby można było z nich wytwarzać przecier bardziej odporny na psucie).
Modyfikacja genetyczna pozwala na uzyskanie produktów żywnościowych o wyższej wartości odżywczej (np. niektóre geny umożliwiają uzyskanie większej zawartości białka w ziarnach zbóż; inne sprawiają, że oleje produkowane z niektórych roślin, m.in. rzepaku, zawierają więcej nienasyconych kwasów tłuszczowych).
Modyfikacja genetyczna służy uprawie roślin, które mogą rosnąć i przynosić plony w niesprzyjających warunkach (np. na pustyni, w rejonach o niskiej temperaturze albo w miejscach, gdzie woda morska czyni glebę zbyt słoną, by mogły na niej rosnąć zwykłe rośliny uprawne).
Istnieją jednak obawy wynikające z możliwości niekontrolowanego rozprzestrzeniania się roślin modyfikowanych genetycznie i ich możliwego, negatywnego wpływu na zdrowie człowieka.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wyjaśnij różnicę między rolnictwem samozaopatrzeniowym, a towarowym.
2. Jakie czynniki warunkują rozwój rolnictwa uprzemysłowionego?
3. Jakie konsekwencje niesie rozwój rolnictwa uprzemysłowionego?
4. Wymień cechy rolnictwa ekologicznego.
Na lepszą ocenę:
1. Dlaczego rolnictwo ekologiczne jest miarą poziomu rozwoju gospodarczego?
2. Dlaczego w Polsce obowiązuje zakaz upraw roślin modyfikowanych genetycznie?
3. Czy jesteś za wprowadzeniem upraw roślinności modyfikowanej genetycznie? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Zapis lekcji:
1. Rolnictwo samozaopatrzeniowe, a towarowe.
2. Czynniki wpływające na rozwój rolnictwa uprzemysłowionego.
3. Zalety i wady rolnictwa uprzemysłowionego.
4. Rolnictwo ekologiczne miarą poziomu rozwoju państwa.
5. Główne obszary występowania roślinności modyfikowanej genetycznie.