Uwarunkowania rozwoju rolnictwa

Cele:
Uczeń:

- potrafi wymienić po kilka czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych kształtujących rolnictwo na świecie;
- wyjaśnia przyczyny zróżnicowania rozwoju rolnictwa na świecie;
- rozumie znaczenie pojęcia uprawy hydroponiczne.

Treści przedstawiane na lekcji:
Wielkość produkcji rolnej zależy od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych.
Czynniki przyrodnicze stanowią warunki klimatyczne, warunki wodne, jakość gleb i ukształtowanie powierzchni terenu.
Nie da się określić najlepszych warunków dla wszystkich roślin, gdyż np.:
- uprawa winorośli udaje się szczególnie na glebach kamienistych, usytuowanych na stokach o ekspozycji południowej (na półkuli północnej) i długi czas nasłonecznienia;
- w początkowym okresie wzrostu ryż wymaga szczególnie dużej ilości wody i wysokiej temperatury;
- soja, tytoń, czy kukurydza udają się, gdy długość rwania dnia nie jest zbyt długa (wszystko zależy od fotoperiodyzmu czyli reakcji organizmów na zmianę długości dnia i nocy).
Jednak większość uprawianych oślin przynosi większe plony na glebach dobrej jakości, w miejscach o długim okresie wegetacyjnym i w terenie lekko pofalowanym (gdzie nie tworzą się zastoiska).
Zwierzęta, pomimo, iż są bardziej mobilne, też przystosowały się do określonych warunków klimatycznych i np. alpaki czy lamy są hodowane przede wszystkim na zboczach Andów w Ameryce Południowej, muflony - w obszarze basenu Morza Śródziemnego, a jaki w Tybecie.
W miarę rozwoju cywilizacji, zmniejsza się wpływ czynników przyrodniczych na rzecz pozaprzyrodniczych.
Wynika to ze stopnia zaawansowania technologii stosowanych w rolnictwie. Obecnie stosuje się np. uprawy hydroponiczne, czyli takie, gdzie rośliny czerpią składniki pokarmowe z przepływającej wody.
Czynniki pozaprzyrodnicze są wynikiem działalności człowieka:
- liczba osób zatrudnionych w rolnictwie: jest zróżnicowana i na ogół zmniejsza się jej udział w ogólnej liczbie osób zatrudnionych we wszystkich sektorach w państwach wysoko rozwiniętych;
- struktura własnościowa: na świecie dominuje własność prywatna, ale są też inne formy własności, np. państwowa, czy spółdzielcza;
- wielkość nakładów pracy i kapitału (np. stopień mechanizacji): od nakładów pracy i kapitału zależy, czy dominujące jest rolnictwo ekstensywne (o niskim stopniu mechanizacji, pracy i nawożenia, którego produkcja jest nastawiona jedynie na zaspokojenie własnych potrzeb rolników). Taki typ rolnictwa można spotkać w większości państw afrykańskich, ale też w państwach o dużej powierzchni, np. Australii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie. Rolnictwo intensywne jest wynikiem znacznych nakładów pracy poniesionych w celu wytworzenia określonej wartości plonów. Te nakłady są związane z melioracją, chemizacją, mechanizacją. W państwach Europy Zachodniej dominuje taki typ rolnictwa. Jego efektem są bardzo wysokie plony z 1 hektara. Jeśli produkcja rolna staje się towarem przeznaczonym na sprzedaż lub wymianę to dodatkowo mówi się, że jest to typ rolnictwa towarowego. Najczęściej gospodarstwa wielkoobszarowe prowadzą gospodarkę towarową. Występuje w nich wyraźna specjalizacja w uprawie co najwyżej kilku gatunków roślin. W takich gospodarstwach konieczna jest znaczna mechanizacja. Największa ilość traktorów na świecie jest w Stanach Zjednoczonych (ok. 20%). W krajach słabo rozwiniętych jeden traktor przypada nieraz na ponad 1000 hektarów. W Polsce też jest wysoki poziom mechanizacji, podobny lub wyższy niż w krajach Zachodniej Europy (jeden traktor przypada na kilkanaście hektarów gruntów ornych), ale jakość sprzętu odbiega znacznie od norm europejskich. Wraz z rozwojem mechanizacji, spada wykorzystywanie zwierząt do prac polowych;
- wielkość i sposób nawożenia: dla polepszenia żyzności gleby stosuje się preparaty zawierające: azot (składnik białka organicznego), fosfor (budulec tkanki roślinnej), czy wapń (redukujący zakwaszenie gleby) lub potas (wpływający na zwiększenie żyzności gleby);
- nawadnianie: jego celem jest zapobieżenie nadmiernemu wysychaniu w okresach suszy, jak również odwadnianie terenów w celu zapobieżenia zasoleniu gleb. Takie czynności, mające na celu polepszenie właściwości gleb, są nazywane melioracją. Najbardziej zaawansowane są w Indiach i Chinach, a także w zachodniej części Stanów Zjednoczonych i Egipcie. Duże znaczenie ma też irygacja w Arabii Saudyjskiej, gdzie na okresowych rzekach buduje się tamy. W krajach arabskich coraz większe znaczenie ma też jeszcze odsalanie wody morskiej. Regulacja stosunków wodnych na danym terenie musi jednak być przeprowadzana z wysoką ostrożnością. Przykładowo, próba zmiany biegu rzek Amu-darii i Syr-darii i tym samym zmniejszenie dopływu wody do Jeziora Aralskiego, spowodowały znaczne wysychanie jeziora i zasolenie gleb.
- tworzenie wysokowydajnych odmian roślin;
- polityka rolna państwa: dynamika dalszego rozwoju rolnictwa często jest uzależniona od wsparcia oferowanego przez państwo, np. preferencyjny skup zboża, owoców lub warzyw, a także wprowadzanie barier celnych na tańsze towary dla państw spoza Unii Europejskiej, których celem jest utrzymanie opłacalności działalności rolniczej;
- poziom kultury rolnej: wykształcenie rolników, nastawienie na stosowanie nowoczesnych metod upraw i chowu.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Na podstawie Rocznika statystycznego lub tablic geograficznych sporządź tabelę, w której dla wybranych państw z różnych kontynentów wprowadzisz dane będące miernikami intensywności rolnictwa i jego technicznego wyposażenia. Na podstawie sporządzonej tabeli dokonaj charakterystyki rolnictwa w wybranych przez Ciebie krajach.
2. Wykonaj wykres słupkowy przedstawiający plony pszenicy w wybranych krajach świata. O jakich zależnościach świadczy zróżnicowanie tych plonów.
3. Wyjaśnij pojęcie: uprawy hydroponiczne.
Na lepszą ocenę:
1. Posługując się miernikami intensywności rolnictwa i jego technicznego wyposażenia, dokonaj jego charakterystyki na świecie.
2. Scharakteryzuj wybrane państwo, poza Polską, pod względem rozwoju rolnictwa.
3. Na podstawie danych z rocznika statystycznego scharakteryzuj stan polskiego rolnictwa na tle innych przykładowych państw.

Zapis lekcji:
1. Charakterystyka czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych warunkujących rozwój rolnictwa.
2. Uprawy hydroponiczne.
3. Analiza poziomu rozwoju rolnictwa w wybranych krajach świata.