Urbanizacja na świecie

Cele:
Uczeń:
- wymienia i omawia płaszczyzny urbanizacji;
- wskazuje na mapie największe miasta i zespoły miejskie;
- oblicza wskaźnik urbanizacji na podstawie danych statystycznych;
- wyjaśnia przestrzenne zróżnicowanie wskaźnika urbanizacji w Polsce i na świecie;
- przedstawia kolejne etapy rozwoju miast;
- wymienia pozytywne i negatywne skutki urbanizacji.

Treści przedstawiane na lekcji:
Urbanizacja jest procesem zmian w sieci osadniczej polegającym na zwiększaniu się roli miast istniejących, zakładaniu miast nowych i przekształcaniu dużych wsi w miasta.
Procesy urbanizacyjne są związane z migracją ludności wiejskiej do miast (płaszczyzna demograficzna), przestrzennym rozwojem miast (płaszczyzna przestrzenna), zwiększaniem się liczby ludności zatrudnionej poza rolnictwem (płaszczyzna ekonomiczna), zmianą stylu życia z wiejskiego na miejski (płaszczyzna społeczna).
Czynnikiem miastotwórczym są również dogodne warunki przyrodnicze, ułatwiające organizację gospodarki i życia społecznego. To dzięki temu czynnikowi można dostrzec znaczny rozwój miast w strefie przybrzeżnej, np. Chorwacji, Stanach Zjednoczonych, czy Australii.
Jeśli na znacznym obszarze procesy urbanizacyjne są tak znaczne, że tworzy się zespół miast, z których jedno pełni funkcję nadrzędną, to powstaje aglomeracja (np. aglomeracja łódzka czy warszawska);
Kiedy kilka miast pełni równorzędną funkcję, powstaje konurbacja (np. Górnośląski Okręg Przemysłowy);
Megalopolis, to najbardziej rozległa forma zurbanizowanego terenu, gdzie zanikają granice pomiędzy miastami (np. wschodnia część USA: Boston, Nowy Jork, Filadelfia, Baltimore i Waszyngton).
Miarą rozwoju urbanizacji jest udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie mieszkańców danego obszaru. Biorąc pod uwagę taką kategorię, wyróżnia się państwa silnie zurbanizowane, np.: Wielka Brytania, Szwecja, Niemcy, Holandia, Belgia, państwa średnio zurbanizowane: m.in. Polska, Słowacja, Węgry, Norwegia; i wreszcie państwa słabo zurbanizowane: Portugalia, Słowenia, Albania.
Miernikiem urbanizacji jest wskaźnik urbanizacji, który oblicza się jako stosunek liczby ludności w miastach do liczby ludności ogółem. Wartości wskaźnika są podawane w %, dlatego wynik należy pomnożyć przez 100.
Wskaźnik urbanizacji w Polsce, wynosi około 62%.
Najbardziej zurbanizowanym kontynentem jest Europa. Np. w Belgii ludność zamieszkująca w miastach wynosi 97%, w Wielkiej Brytanii 92%. Wysokie wskaźniki urbanizacji mają także małe państwa miasta: Singapur, Hongkong z uwagi na ich niewielką powierzchnię i koncentrację działalności przemysłowej i usługowej.
Najmniej zurbanizowane kraje znajdują się w Afryce i Azji
W wielu państwach słabiej rozwiniętych również rozwijają się wielkie miasta, ale towarzyszą temu pogłębiające się peryferyjne obszary biedy bez rozwiniętej infrastruktury wodociągów, kanalizacji itp. Jest to zjawisko urbanizacji pozornej. Przykładem takiego miasta jest Meksyk z liczbą ludności znacznie przekraczającą 20 mln osób, czy Mumbaj w Indiach.
Rozwój miast, zwłaszcza ten niekontrolowany, wpływa negatywnie na otoczenie. W dużych miastach tworzy się mikroklimat ze średnią temperaturą wyższą do jednego stopnia od temperatury okolicznych obszarów. Układ ulic wymusza nieco inny ruch powietrza, zanieczyszczenie wzmaga większe zachmurzenie, mgły, a nawet doprowadza do szkodliwego dla zdrowia smogu, w którym koncentruje się ilość szkodliwych, emitowanych do atmosfery związków chemicznych.
Urbanizacja jest procesem mającym miejsce zwłaszcza w XX w., a na ziemiach polskich szczególnie silnie związanym z uprzemysłowieniem. Miastom, które powstawały w czasie silnego rozwoju przemysłu towarzyszyła urbanizacja industrialna. Na skutek transformacji gospodarczej, wiele zakładów przemysłowych upadło, a budynki przemysłowe są zagospodarowywane przez działalność usługową. Powstają miasta postindustrialne, np. Łódź, czy Zabrze.
W ostatnich latach obserwuje się zahamowanie, a nawet pewien regres procesów urbanizacji.
W rzeczywistości procesy te postępują w formie rozwoju strefy peryferyjnej miast i wyludnianiu się centrum. Zjawisko to nosi nazwę suburbanizacji.
Dezurbanizacja powoduje spadek liczby ludności w miastach na rzecz obszarów podmiejskich.
Wtórny rozwój miasta, związany np. z nadaniem funkcji administracyjnej nosi nazwę reurbanizacji.

Procesy urbanizacyjne mają pozytywne znaczenie, gdyż przyczyniają się doi:
- łatwiejszego dostępu do pracy;
- większych możliwości wyboru pracy;
- powstawania instytucji oświatowych, kulturowych, opieki zdrowotnej, finansowych, ubezpieczeniowych;
- szybkiego komunikowania i przemieszczania się ludzi
Niestety są też skutki negatywne urbanizacji:
- przeludnienie;
- przeciążenie sieci komunikacji miejskiej;
- przestępczość;
- bezrobocie, bezdomność;
- deficyt wody pitnej;
- degradacja środowiska;
- głód i obniżenie jakości życia;
- choroby cywilizacyjne, epidemie.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień kryteria, które decydują o powstaniu obszarów miejskich.
2. Wymień nazwy kolejnych procesów urbanizacji i wyjaśnij różnice między nimi.
3. Powiedz, w jaki sposób miasta wpływają na zmianę krajobrazu. Wymień pozytywne i negatywne skutki urbanizacji.
Na lepszą ocenę:
1. Które z funkcji spełnia Zakopane. Wskaż części miasta wyspecjalizowane w różnych funkcjach i określ funkcję nadrzędną.
2. Odszukaj na mapie przykłady wielkich aglomeracji, konurbacji i megalopolis.
3. Oblicz wskaźnik urbanizacji dla Małopolski wykorzystując dane za 2010 rok: liczba ludności w miastach: 1 630 tys. osób, liczba ludności wiejskiej: 1 680 tys. osób.

Zapis lekcji:
1. Urbanizacja i procesy urbanizacyjne.
2. Zespoły miast.
3. Obliczanie wskaźnika urbanizacji.
4. Od urbanizacji do reurbanizacji.
5. Skutki urbanizacji.