Osadnictwo wiejskie i miejskie

Cele:
Uczeń:
- zna podstawowe kryteria wydzielania miast;
- potrafi wyjaśnić wpływ czynników przyrodniczych i antropogenicznych na kształtowanie się sieci osadniczej (miejskiej i wiejskiej);
- przedstawia cechy fizjonomiczne różnych rodzajów wsi i miast;
- wymienia cechy fizjonomiczne miast typowych dla różnych regionów świata;
- jest przekonany o pozytywnych walorach agroturystyki i potrafi określić korzyści wynikające z tego typu działalności.

Treści przedstawiane na lekcji:
Różne są przyczyny powstania osad na Ziemi. Dawniej decydowały np. funkcje obronne, położenie na szlakach handlowych czy dobre warunki dla rolnictwa.
Obecnie o rozwoju osady decydują szlaki komunikacyjne, rozwój przemysłu i sieci usług na danym terenie albo szczególne walory turystyczne.
W zależności od wyglądu, czyli fizjonomii osady, można je podzielić na wsie i miasta, ale nie sam wygląd decyduje o powstaniu miasta.
Wyróżnia się następujące kryteria wydzielania miast:
- prawno-administracyjne (o powstaniu miasta decyduje rząd danego państwa);
- fizjonomiczne (wygląd zewnętrzny);
- funkcjonalne (w tym przemysłowe, handlowe, finansowe, administracyjne, turystyczne, uzdrowiskowe, naukowe, religijne i transportowe);
- wielkościowe (głównie liczba ludności skupionej w jednej osadzie i jej poziom zagęszczenia);
- socjologiczne (miejski styl życia).
Osady, których charakter jest zdecydowanie rolniczy, gdzie rolnictwo jest podstawową formą działalności, są zróżnicowane pod względem układu zabudowy i ulic.
Osady, które można spotkać, to:
- ulicówka, czyli miejscowość, przez którą przebiega główna ulica, wzdłuż której jest zabudowa, np. Witów, ale też Zawoja;
- wielodrożnica, wieś, w której zabudowa rozwija się wzdłuż wielu nieregularnych dróg, np. Kościelisko;
- okolnica, gdzie zabudowa jest ustawiona w krąg wokół środkowego placu, np. Rekowo koło Szczecina;
- owalnica, z dwoma ulicami otaczającymi centralnie położony plac
- łańcuchówka, przebiegająca w dnie doliny, gdzie zabudowa pojawiała się wzdłuż drogi na kolejno wykarczowanych obszarach leśnych, np. Kamienica w woj. dolnośląskim;
- rzędówka, z zabudową po jednej stronie, a po drugiej z polami ułożonymi prostopadle do przebiegu drogi, często występuje w woj. świętokrzyskim;
- widlica, wzdłuż dróg rozwidlających się w kształcie litery V, np. Rembielin w woj. mazowieckim.
Obecnie jest wiele wsi, gdzie zanika rolniczy charakter na rzecz rozwoju turystyki. Szczególnym tego przykładem są wsi znajdujące się w powiecie tatrzańskim. Mieszkańcy takiej wsi często czerpią korzyści z tzw. agroturystyki, która przynosi obustronne korzyści, tzn. pomaga przyczynić się do rozwoju regionu, zmniejsza bezrobocie i sprawia, że popyt na produkty z działalności rolniczej jest coraz większy, a także stanowi alternatywę dla wypoczywających ludzi oferując atrakcyjne ceny, czyste powietrze i możliwość bliższego poznania przedmiotu pracy ludzi na wsi.
Miasta mają również zróżnicowany charakter przestrzenny. W różnych okresach historycznych zmieniały się ich cechy.
Miasta średniowieczne mają regularny układ przecinających się pod kątem prostym ulic z centralnie położonym rynkiem na planie prostokąta. Na środku rynku często znajduje się ratusz, a w pobliżu kościół. W przeszłości obszar miasta był ograniczony przez mury miejskie. Kraków, czy Wrocław to przykłady miast średniowiecznych.
Miasta renesansowe są podobne do tych ze średniowiecza, ale budowano je na planie wieloboku. W obrębie murów miejskich często budowano zamek. Zamość czy Kazimierz Dolny są typowymi miastami dla urbanistyki renesansu.
Miasta barokowe można odróżnić od pozostałych dzięki dużej rezydencji otoczonej parkiem, wokół której rozwijało się miasto. W nich znajdują się szerokie ulice i liczne place z fontannami. Białystok jest przykładem miasta barokowego w Polsce.
Miasta XIX-wieczne i nowoczesne składają się z dzielnic przemysłowych i robotniczych, posiadają regularny układ ulic o szachownicowym przebiegu. Przykład stanowi Łódź, Zgierz czy Gdynia.
Na świecie dominują typy miast:
- europejski (miasta ze starówką w centralnej części i z centrami handlowymi i osiedlami na obrzeżach a także ciasne śródziemnomorskie miasteczka z krętymi, wąskimi uliczkami):
- amerykański (miasta z drapaczami chmur i niską zabudową na obrzeżach miasta z regularnym, prostokątnym układem ulic)
- arabski (miasta z dominującymi meczetami w centralnej części oraz z krętymi uliczkami i placami bez cech regularnej zabudowy):
- wschodnioazjatycki (miasta z wieżowcami i starą zabudową na przemian otoczone dzielnicami ubogich).
W Polsce liczba miast stale rośnie i wynosi już ponad 900. Najwięcej jest ich w Polsce południowo-zachodniej, Nierównomierne rozmieszczenie miast jest związane z nierównomiernym rozwojem przemysłu i zróżnicowaną gęstością zaludnienia w Polsce.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wymień kilka rodzajów wsi, a następnie przyporządkuj dwa osadom z obszaru Twojego zamieszkania.
2. Omów poszczególne typy miast świata.
3. Przedstaw różnice, jakie występują między miastami zakładanymi od średniowiecza do chwili obecnej.
Na lepszą ocenę:
1. Dlaczego trudno jest porównać poziom urbanizacji w różnych państwach na świecie?
2. Omów perspektywy rozwoju wsi i miast z regionu Twojego zamieszkania.
3. Wskaż na mapie kilka rodzajów miast ze względu na ich układ przestrzenny.

Zapis lekcji:
1. Kryteria wydzielania miast i ich funkcje.
2. Rodzaje wsi.
3. Typy miast:
- kryterium czasu powstania;
- kryterium miejsca występowania.
4. Osadnictwo w Polsce.