Struktura zawodowa ludności

Cele:
Uczeń:
- potrafi scharakteryzować zróżnicowanie demograficzne społeczeństw na wybranych przykładach;
- przedstawia przyczyny zróżnicowanej średniej długości życia na świecie;
- porządkuje cechy piramid wiekowych dla krajów rozwiniętych gospodarczo, rozwijających się i dla Polski;
- przedstawia strukturę zatrudnienia ludności w różnych krajach i w Polsce;

Treści przedstawiane na lekcji:
Jedną z przyczyn problemów gospodarczych związanych ze zróżnicowaną strukturą wieku, jest wysoki odsetek ludności w wieku przedprodukcyjnym lub poprodukcyjnym. Ludzie wykwalifikowani odchodzą na emeryturę, a nie zawsze ma ich kto zastąpić. Ponadto wysoki odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym zwiększa wydatki na opiekę medyczną, zmniejsza wpływy do budżetu z podatków.
Według kryterium stosunku do pracy, są ludzie zawodowo czynni (pracujący i bezrobotni) i zawodowo bierni (dzieci, emeryci i renciści).
Ze względu na zdolność do aktywności zawodowej wyróżnia się ludność w wieku:
- przedprodukcyjnym (0-17 lat);
- produkcyjnym (18-67 lat);
- poprodukcyjnym (powyżej 67 lat).

Wprowadzono możliwość wcześniejszego nabycia praw do emerytury: dla kobiet od 60 roku życia, dla mężczyzn od 65 roku życia.

Do porównania aktywności zawodowej wykorzystuje się współczynnik aktywności zawodowej, który oblicza się jako stosunek liczby pracujących i bezrobotnych do ogółu ludności w wieku piętnaście lat i więcej (15 lat to wiek produkcyjny wg definicji Eurostat, służący do porównań międzynarodowych. Od września 2018 r. w Polsce obniżono do 15 lat wiek, w którym osoby mogą już podjąć pracę, pod warunkiem, że będzie to przyuczenie do zawodu lub lekka praca, nie wpływająca negatywnie na pogorszenie stanu zdrowia osoby pracującej.
Zróżnicowany poziom aktywności zawodowej zależy od dostępu do pracy zawodowej, poziomu zarobków i zamożności rodzin. Wpływ na stosunek do pracy mogą mieć też uwarunkowania kulturowe, np. w Japonii, gdzie poziom aktywności zawodowej mężczyzn jest bardzo wysoki ze względu na swoisty kult pracy.

W Polsce występuje niekorzystne zjawisko bezrobocia, polegające na tym, że pewna część ludzi zdolnych do pracy w wieku od 15 do 74 lat, poszukujących pracy i akceptujących istniejący poziom wynagrodzenia nie znajduje zatrudnienia. Jest jednak coraz bardziej marginalne i w 2018 r. wynosiło niewiele powyżej 4%. Nie ma jednak powodów do zadowolenia, gdyż znacząco spada również aktywność zawodowa Polaków (obecnie wynosi ok. 55%).
Podstawowym miernikiem poziomu bezrobocia jest stopa bezrobocia, czyli prezentowana w procentach relacja pomiędzy liczbą zarejestrowanych osób bezrobotnych a liczbą osób aktywnych zawodowo (to jest zdolnych w prawnie określonych warunkach do podjęcia pracy).

Liczbę ludności aktywnej zawodowo oblicza się jako sumę ludzi pracujących i bezrobotnych.

Główny Urząd Statystyczny przeprowadza w Polsce Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), by porównywać wielkość bezrobocia w Polsce z tym zjawiskiem w innych krajach.
W zależności od przyczyn występowania wyróżnia się różne rodzaje bezrobocia:
- bezrobocie strukturalne, może wynikać z szybkich zmian strukturalnych zachodzących w gospodarce, za którymi nie nadąża szkolnictwo zawodowe i ogólne;
- bezrobocie technologiczne wynika z postępu technicznego, automatyzacji i mechanizacji procesów wytwórczych,
- bezrobocie koniunkturalne wywoływane jest spadkiem popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego,
- bezrobocie frykcyjne jest rezultatem ruchu zatrudnionych na rynku pracy; dotyczy ludzi zmieniających zawód, pracę, przenoszących się do innej miejscowości;
- bezrobocie sezonowe jest efektem wahań aktywności gospodarczej w różnych porach roku, spowodowanych zmianą warunków klimatycznych;
Szczególną formą bezrobocia jest bezrobocie ukryte. Stanowi je grupa osób, które nie mogą zarejestrować się jako bezrobotne. Obejmuje ono ludzi albo pracujących w niepełnym wymiarze godzin, albo otrzymujących zbyt niskie wynagrodzenie.
Podstawowe przyczyny bezrobocia są następujące:
- likwidacja niektórych gałęzi przemysłu np. górnictwa;
- zmniejszenie popytu na konkretne dobra czy usługi;
- ograniczanie produkcji;
- brak informacji o miejscach pracy;
- brak mobilności;
- przeniesienie zakładu do innego rejonu;
- niedostosowane do potrzeb rynku wykształcenia pracowników;
- zmiany w technologii;
- wysokie obciążenia fiskalne;
Skutkiem bezrobocia są m.in.:
- znaczne koszty materialne związane z utrzymaniem bezrobotnych oraz służb zajmujących się ich problemami i obsługą;
- spadek dochodów rodzin, rozszerzenie się społecznych kręgów ubóstwa;
- degradacja psychiczna i moralna osób pozostających bez pracy (poczucie beznadziejności, pesymizm, uczucie społecznej bezużyteczności);
- zjawiska patologii społecznej - alkoholizm, narkomania, przestępczość itd.;
- utrata kwalifikacji.
Rząd może podjąć działania zmierzające do ograniczenia bezrobocia, takie jak:
- stworzenie dodatkowych miejsc pracy,
- zapewnienie korzystnych warunków dla budownictwa mieszkaniowego,
- ulgi w podatkach od działalności gospodarczej (tworzenie tzw. stref ekonomicznych),
- dotacje dla rodzin biedniejszych,
- zapewnienie właściwej opieki medycznej, również profilaktycznej,
- promowanie regionu dla zachęcenia przedsiębiorców do inwestowania, czy rozwijania turystyki.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Do jakiej grupy ludzi należysz według kryterium stosunku do pracy i zdolności do aktywności zawodowej?

2. Wymień rodzaje bezrobocia.

3. Przedstaw wraz z przykładami skutki bezrobocia.
Na lepszą ocenę:
1. Wskaż, gdzie na terenie Polski mogą być szczególnie duże obszary koncentracji poszczególnych rodzajów bezrobocia.

2. Liczba bezrobotnych na koniec 2018 r w Polsce wynosiła 971,3 tysięcy osób, a liczba osób aktywnych zawodowo wynosiła 17 279 tys. osób. Oblicz stopę bezrobocia.

Zapis lekcji:
1. Struktura zawodowa ludności.
2. Rodzaje bezrobocia.
3. Przyczyny i skutki bezrobocia.