Migracje

Cele:
Uczeń:
- potrafi klasyfikować migracje wg różnych kryteriów;
- charakteryzuje przykłady współczesnych migracji zewnętrznych na świecie;
- umie obliczyć współczynnik salda migracji i przyrostu naturalnego na podstawie odpowiednich danych;
- przedstawia główne kierunki migracji ludności polskiej po II wojnie światowej oraz ich przyczyny i konsekwencje;
- charakteryzuje specyfikę aktualnych migracji wewnętrznych w Polsce;
- przedstawia przyczyny i skutki wielkich migracji na świecie.

Treści przedstawiane na lekcji:
Migracje obejmują przemieszczanie się ludności w obrębie kraju lub z jednego kraju do drugiego, najczęściej w poszukiwaniu lepszych warunków życia.
Migracjom nadaje się przedrostki w zależności od ich kierunku: emigracja, czyli opuszczenie dotychczasowego miejsca zamieszkania i imigracja, czyli przybycie na nowe miejsce zamieszkania.
Jeśli w wyniku migracji granica jest przekraczana, to są to migracje zewnętrzne, natomiast migracje wewnętrzne występują w granicach jednego kraju. Wyróżnia się następujące kierunki migracji wewnętrznych:
- ze wsi do miasta – często występuje w krajach rozwijających się i dotyczy rodzin przenoszących się do miast, gdzie łatwiej można znaleźć pracę np. w fabrykach;
- z miasta do wsi – taki rodzaj migracji jest spotykany w wysoko rozwiniętych krajach, np. Unii Europejskiej. Często jest spowodowany chęcią oddalenia się mieszkańców od zanieczyszczonych centrów miast i zamieszkania w miejscach nie zanieczyszczonych mniej zanieczyszczonych;
- ze wsi do wsi – wynika najczęściej z powodów rodzinnych;
- z miasta do miasta - jest związany ze zmianą miejsca pracy (np. awans na stanowisko kierownicze w dużym mieście.
Ponadto wyróżnia się:
- reemigrację, czyli powrót emigrantów do ojczyzny po dobrowolnym jej opuszczeniu;
- repatriację - powrót osób przebywających przymusowo dłuższy czas poza granicami swego kraju do ojczyzny, powrót emigrantów do kraju pochodzenia z przywróceniem praw obywatelstwa (powrót uchodźców, jeńców i przesiedleńców);
- deportację - przekazanie danemu kraju nielegalnych imigrantów, którzy przybyli z jego terytorium.
Przyjmując kryterium przyczyny, wyróżnia się kilka kolejnych rodzajów migracji:
- migracje z przyczyn ekonomicznych – w celu poprawy bytu materialnego. Emigrant decydując się na wyjazd za granicę motywuje się głównie ogólnymi warunkami rozwoju w ojczyźnie czy perspektywami rozwoju kariery i porównuje je z warunkami, jakie zastanie na emigracji. Taką motywację określają czynniki wypychające (np. bezrobocie czy pogarszające się warunki bytowe) i przyciągające. (np. możliwość zatrudnienia czy podniesienia standardu życia w kraju imigracji);
- migracje z przyczyn politycznych – są spowodowane wojnami, prześladowaniami politycznymi i etnicznymi. Osoby migrujące z tych powodów chcą uniknąć prześladowań politycznych czy etnicznych.
- migracje z przyczyn religijnych - powodowane chęcią uniknięcia prześladowań religijnych, lub sporów na tle religijnym (np. po roku 1968 w wyniku prześladowań, z Polski emigrowali Żydzi).
- migracje z przyczyn rodzinnych – są związane z zawieraniem małżeństw, łączeniem rozdzielonych przez granice rodzin (np. rodziny rozdzielone po przemianach ustrojowych w 1989, związanych z rozpadem ZSRR).
- migracje ekologiczne - związane z występowaniem klęski żywiołowej na danym terenie i koniecznością jego opuszczenia.
Wg innego kryterium: długości trwania migracji, wyróżnia się:
- migracje stałe – emigrant nie planuje powrotu;
- migracje czasowe – najczęściej związane z pracą zarobkową na terenie innego kraju;
- migracje wahadłowe - dotyczą osób dojeżdżających do pracy czy do szkoły.
Z migracjami są związane obszary migracyjne:
- emigracyjne – obszary, z których ludność wyjeżdża z jakichś powodów do innego państwa. Głównymi obszarami emigracyjnymi są państwa o niskim poziomie rozwoju gospodarczego lub obszary konfliktów militarnych (np. Strefa Gazy, Irak, Rwanda).
- imigracyjne – państwa, do których napływa ludność z innych państw. Są to głównie państwa o wysokim poziomie rozwoje gospodarczego (USA, Australia, Kanada, Japonia, Niemcy, Francja i Wielka Brytania). Część z tych państw np. USA składa się głównie z imigrantów.
Mobilność ludności, czyli skłonność do zmiany miejsca zamieszkania wykazuje znaczne różnice. Do najwyższych należy mobilność ludności w Stanach Zjednoczonych, niższa jest w Europie Zachodniej. Duża mobilność ludności przyczynia się do zmniejszenia różnic społecznych i ekonomicznych pomiędzy regionami, zmniejszenia bezrobocia o wyraźnej strukturze regionalnej.
Przeszkody dla migrantów stanowią:
- bariery polityczne - prawdopodobnie główna przyczyna niskiej mobilności ludności w skali świata;
- bariery językowe - jedna z głównych przyczyn niskiego poziomu migracji międzynarodowej w Unii Europejskiej i na innych obszarach bez barier politycznych;
- bariery kulturowe;
- bariery infrastrukturalne – np. słaby rozwój rynku nieruchomości w zakresie mieszkań i domów;
By porównać skalę migracji, stosuje się współczynnik salda migracji. Aby go obliczyć, należy odjąć od liczby imigrantów, liczbę emigrantów i wynik podzielić przez liczbę ludności w danym regionie. Współczynnik salda migracji jest podawany w ‰, dlatego całość należy jeszcze pomnożyć przez 1000.
Sumując: współczynnik salda migracji i współczynnik przyrostu naturalnego otrzymujemy współczynnik przyrostu rzeczywistego przedstawiający faktyczne zmiany ludności w badanym obszarze.
Skutki migracji mogą być dwojakie, zarówno pozytywne i negatywne.
W krajach, z których ludność emigruje:
- zmniejsza się liczba ludzi młodych i wykształconych (to zjawisko nazywa się drenażem mózgów),
- może zmniejszyć się bezrobocie,
- zmniejsza się gęstość zaludnienia,
- zmniejsza się liczba fachowców,
- zniekształca się struktura wieku poprzez odpływ ludzi młodych i wykształconych.
Kraje, do których ludność emigruje:
- mogą być przeludnione,
- emigranci mogą zabierać obywatelom miejsca pracy.
- mają problem adaptacji imigrantów, którym trzeba zapewnić infrastrukturę, miejsca pracy, opiekę zdrowotną, edukację.
- mogą utracić swoją kulturę i obyczaje.
- może wzrosnąć liczba ludzi młodych i wykształconych
- może wzrosnąć wskaźnik liczby urodzeń, co wpływa, jak na przykład w Niemczech, na zmianę wskaźnika przyrostu naturalnego z ujemnego na dodatni.
Skutkiem nadmiernej imigracji może być wprowadzenie przez państwo polityki antyimigracyjnej – ograniczanie nielegalnej imigracji (uszczelnianie granic), wprowadzenie wiz, nieudzielanie zezwoleń na pracę, deportacje cudzoziemców.
W Polsce, podobnie jak na świecie, obserwuje się różne typy migracji wewnętrznych. Rzadziej jednak decydują się na przemieszczanie mieszkańcy wsi.
Główne kierunki emigracji zewnętrznych mieszkańców Polski, to: Niemcy, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone.
Do Polski najczęściej przybywają ludzie z Ukrainy, lub Niemiec, czy Rosji.
Historyczne uwarunkowania migracji w Polsce są bardzo różne w zależności od okresu, w którym występowały. Poniżej podano kilka przykładów:
- zsyłki powstańców na Syberię w XIX w.;
- emigracja w celach zarobkowych do USA na początku XX w.;
- deportacja Polaków na roboty przymusowe do Niemiec w czasie II wojny światowej;
- ruchy ludności po II wojnie światowej (zasiedlanie ziem zachodnich, migracja ze wsi do miast).
Wielkie ruchy migracyjne ludności na świecie odbywały się najczęściej w kierunkach z Europy do Ameryki Północnej, Ameryki Południowej i do Australii. Podstawą wszystkich tych ruchów, były cele zarobkowe i chęć zdobycia odpowiedniej pozycji na danym kontynencie.
Migracje na świecie miały też inne podłoże: przymusowo zmuszano Murzynów do emigracji jako niewolników z Afryki do Ameryki Północnej. Przemieszczenia na świecie wynikały też z konfliktów religijnych, np. między Indiami, a Pakistanem, czy konfliktów zbrojnych - migracje ludności w czasie I i II wojny światowej.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Przedstaw podział migracji ze względu na kierunek, przyczynę i trwałość.
2. Wymień kilka pozytywnych i negatywnych skutków migracji.
3. Który kierunek migracji wewnętrznych dominuje w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo?
Na lepszą ocenę:
1. Podaj kilka przykładów historycznych uwarunkowań migracji w Polsce.
2. Wskaż na mapie główne obszary emigracyjne i imigracyjne.
3. Od czego zależy mobilność ludzi?
4. Oblicz współczynnik salda migracji w Polsce wiedząc, że liczba imigrantów w 2010 r. wynosiła: 15 246 osób, a emigrantów: 17 360. Po otrzymaniu wyniku, sprawdź, jaki jest przyrost rzeczywisty dla Polski, wiedząc, że dla ogólnej liczby 38 187 tys. osób, przyrost naturalny wynosił: 34 800 osób.

Zapis lekcji:
1. Kryteria podziału migracji:
- kierunek;
- przyczyna;
- czas trwania.
2. Przyczyny zróżnicowania mobilności ludzi na świecie.
3. Współczynnik salda migracji i przyrostu rzeczywistego.
4. Skutki migracji.
5. Główne kierunki migracji w Polsce i na świecie.