Rozmieszczenie ludności na świecie

Cele:
Uczeń:
- wskazuje na mapie obszary ekumeny i anekumeny;
- wymienia przyczyny przyrodnicze i pozaprzyrodnicze zróżnicowanego przyrostu naturalnego na świecie;
- potrafi obliczyć wskaźnik gęstości zaludnienia dla danego obszaru na podstawie danych z rocznika statystycznego;
- rozumie ograniczenia dla człowieka wynikające z istnienia barier: świetlnej, termicznej, wysokościowej i wodnej;
- potrafi wskazać przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności w Polsce.

Treści przedstawiane na lekcji:
Ziemia jest nierównomiernie zamieszkana. Wyróżnia się obszary lądów nie zamieszkane przez człowieka (anekumena). Są to np. obszary pustynne, górskie lub pokryte lądolodem. Obszary zamieszkiwane okresowo przez człowieka lub jedynie wykorzystywane przez niego są nazywane subekumeną. Miejsca zamieszkiwane przez człowieka to ekumena. Ekumena na świecie jest zróżnicowana pod względem gęstości zaludnienia. Średnia gęstość zaludnienia lądów świata wynosi ok. 47 osób na km² (2012 r.) i jest zróżnicowana w zależności od kontynentu. Najniższa jest na kontynencie Australii (zaledwie 3 os/km²), a najwyższa na kontynencie Eurazji, gdzie znajduje się najbardziej zaludnione państwo świata: Chiny i najbardziej korzystne warunki do zamieszkiwania terenu: Europa. Północna granica ekumeny biegnie brzegami lądów wokół Morza Arktycznego (nawet 80⁰ szerokości geograficznej północnej). Na południu, wspomniana granica przebiega odpowiednio w okolicy południka 50⁰ szerokości geograficznej południowej.
Przykłady anekumeny: Antarktyda, obszary tundry, Grenlandia (obszary pokryte lodem) pustynie Australii (Wielka Pustynia Piaszczysta, Wiktorii), Afryki (Sahara poza oazami), Azji (Pustynia Takla Makan) i Ameryki Południowej (Atacama).
Przykłady subekumeny: strefa tajgi, rozległe tereny na obrzeżach pustyń wymienionych powyżej, strefa lasów równikowych (Amazonia, Kotlina Kongo).
Na świecie, a nawet w samej Europie można zaobserwować znaczne zróżnicowanie gęstości zaludnienia. Na Islandii jest średnio zaledwie 2 osoby na km², natomiast w krajach Beneluksu znacznie ponad 300 osób na km².

Obszary o największym stopniu zaludnienia:
- Azja Południowo-Wschodnia (ok. 23%);
- Azja Południowa (ok. 20%);
- Europa poza Skandynawią (ok. 14%);
- rejon Wielkich Jezior w Ameryce Północnej (ok. 3%).
Obszary o najmniejszym stopniu zaludnienia:
- Sahara w Afryce;
- regiony pustyń i półpustyń w Azji Środkowej;
- Skandynawia;
- Kanada;
- Australia.

Wskaźnik gęstości zaludnienia oblicza się dzieląc liczbę ludności przez powierzchnię, którą zamieszkuje. Dlatego wynik otrzymuje sie w osobach na kilometr kwadratowy.
Rozmieszczenie ludności jest zależne od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych.
Podstawowe czynniki przyrodnicze, wpływające na rozmieszczenie ludności, to:
- odległość od morza: pośrednio wpływa na charakter klimatu, albo np. na międzykontynentalną łączność komunikacyjną. Najwięcej ludzi zamieszkuje tereny w pasie nadmorskim. Obszary położone ponad 1000 km od morza są zamieszkiwane przez zaledwie 5% ludności świata i na ogół są słabiej rozwinięte gospodarczo: np. Syberia, centralna Australia. Typowym przykładem obszarów zamieszkiwanych zwłaszcza w pobliżu wybrzeży jest kontynent Afryki;
- wysokość nad poziom morza: ludzie mieszkają nawet na wysokości 5000 m.n.p.m. (Wyżyna Tybetańska), jednak ok. 60 % ludności zamieszkuje tereny zaledwie do 200 m.n.p.m., pomimo że obszary te stanowią jedynie 28 % powierzchni wszystkich lądów na Ziemi;
- strefy klimatyczne: wschodnie wybrzeża monsunowe należą do najgęściej zaludnionych obszarów, natomiast zachodnie, na ogół pustynne, jak w przypadku Ameryki Południowej (Atacama), są niezaludnione, albo sporadycznie zaludnione. Obecnie klimat ma coraz mniejsze znaczenie dla rozmieszczenia człowieka, gdyż potrafi się on skutecznie obronić przed niesprzyjającymi warunkami. Pośrednim czynnikiem warunkującym rozmieszczenie ludności jest więc jeszcze niedobór wody na obszarach, gdzie roczna suma opadów jest niższa niż 250 mm;
- prądy morskie: jeśli zmierzają od równika w kierunku wyższych szerokości geograficznych, są ciepłe, a od biegunów w kierunku równika - zimne. Wpływają one na klimat, a w głównej mierze na temperaturę i opady. Ciepłe prądy prowadzą do podwyższenia temperatury i wilgotności powietrza, a zimne do ich obniżenia;
- jakość gleb: czynnik szczególnie ważny w przypadku działalności rolniczej. Przykładowo Nizina Śląska ma znacznie lepsze warunki do uprawy roślin, niż w północno-wschodniej Polsce. Ujście Eufratu i Tygrysa, rzek, które utworzyły wiele żyznych gleb w Azji Południowej;
- rozmieszczenie surowców mineralnych: przykładowo w Polsce na Śląsku jest zdecydowanie większa gęstość zaludnienia, gdyż po wojnie, w poszukiwaniu pracy ludność innych regionów migrowała na południe Polski do pracy przede wszystkim w kopalniach i hutach. Znaczna koncentracja ludności jest także w Zagłębiu Rury w Niemczech, Newcastle w Australii, na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych.
Czynniki pozaprzyrodnicze mają związek z działalnością człowieka:
- migracje: ludność każdego terytorium państwowego znajduje się w nieustannym ruchu. Przyczyną tych ruchów są na ogół potrzeby ekonomiczne (przykładem mogą być migracje ludności Polski na Śląsk w poszukiwaniu pracy w przemyśle). Zmiany w rozmieszczeniu ludności miały miejsce w czasie wielkich migracji z Europy do Stanów Zjednoczonych;
- wojny i konflikty zbrojne: szczególnie w czasie II wojny światowej ludobójstwo dokonywane przez Niemcy hitlerowskie, spowodowało ogromne zmiany w liczbie ludności niektórych krajów, zwłaszcza Żydów, Polaków i Rosjan;
- odmienność kultur i dróg kształtowania się społeczeństwa: obecnie coraz mniejsze znaczenie z uwagi na zacierające się różnice w związku z licznymi migracjami;
- sytuacja polityczna i respektowanie praw człowieka: w państwie, w którym łamie się prawo i jest korupcja, zmniejsza się liczba ludności, to także ma wpływ na gospodarkę kraju i poziom zamożności jego obywateli.
Rozmieszczenie ludności na świecie jest też związane z występowaniem barier, których bez wykorzystania określonego sprzętu człowiek nie jest w stanie przekroczyć. Są to bariery: wodna, świetlna, wysokościowa i termiczna.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wskaż na mapie ekumenę i anekumenę.
2. Wymień czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze wpływające na zróżnicowane rozmieszczenie ludności na świecie.
3. Które bariery ograniczają zamieszkiwanie ludności w Europie?
Na lepszą ocenę:
1. Oblicz gęstość zaludnienia w województwie małopolskim w roku 2010, wiedząc, że liczba ludności w tym województwie wynosi 3 310 tys. osób, a powierzchnia: 15 183 km².
2. Na podstawie rocznika statystycznego oblicz średnią gęstość zaludnienia dla świata, Europy i Polski.
3. Przedstaw ograniczenia w możliwości zasiedlania miejsc znajdujących się w Twojej okolicy.

Zapis lekcji:
1. Występowanie ekumeny, subekumeny i anekumeny.
2. Czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze oraz bariery różnicujące gęstość zaludnienia na Ziemi.
3. Obliczanie wskaźnika gęstości zaludnienia.