Procesy demograficzne

Cele:
Uczeń:
- potrafi scharakteryzować zróżnicowanie demograficzne społeczeństw na wybranych przykładach;
- przedstawia przyczyny zróżnicowanej średniej długości życia na świecie;
- porządkuje cechy piramid wiekowych dla krajów rozwiniętych gospodarczo, rozwijających się i dla Polski;
- przedstawia strukturę zatrudnienia ludności w różnych krajach i w Polsce;
- rozumie, z czego wynika zróżnicowana przewidywana długość życia i potrafi wskazać na mapie kraje o niskiej i wysokiej przewidywanej średniej długości życia;
- opisuje poszczególne fazy przejścia demograficznego i epidemiologicznego;
- wyjaśnia różnicę między implozją i eksplozją demograficzną;
- przedstawia cechy struktury płci na świecie;
- potrafi obliczyć współczynnik feminizacji i maskulinizacji;
- wyjaśnia skutki problemu wzrostu liczby ludności i problemu starzenia się;
- charakteryzuje piramidy wieku wybranych państw.

Treści przedstawiane na lekcji:
Warunki życia ludzi ciągle się poprawiają, dlatego wydłuża się średnia długość trwania ich życia.
Najdłużej żyją ludzie w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Japonii Australii i Nowej Zelandii. Dzięki dobrym warunkom ekonomicznym i właściwej opiece zdrowotnej, długość życia zbliża się do biologicznych granic życia człowieka. W Szwecji i w Szwajcarii przewidywana długość życia sięga 80 i więcej lat. W tych krajach najważniejszym problemem demograficznym jest proces starzenia się ludności.
Odmienną sytuację prezentują kraje w Afryce na południe od Sahary, którą dziesiątkują choroby tropikalne, epidemia AIDS, brak higieny i niski poziom usług medycznych. W Etiopii, Ugandzie, Rwandzie przewidywana długość życia wynosi mniej niż 40 lat. Tak samo złe warunki, spowodowane niedożywieniem i kiepskimi warunkami ekonomicznymi po wojnach, panują w krajach Azji: Afganistanie, Iraku, Kambodży czy Laosie.
Z wydłużeniem przewidywanej długości życia w większości krajów, idzie w parze zahamowanie eksplozji demograficznej (Szybko wzrastający przyrost naturalny, osiągający nawet 3% jest określany jako eksplozja demograficzna. Szybkie przejście z wysokiego przyrostu naturalnego, do niskiego, a nawet ujemnego jest określane jako implozja demograficzna). To sprawia, że zmienia się kształt piramidy wieku. Kraje mają coraz większy odsetek ludności w wieku powyżej 65 lat, a więc w wieku emerytalnym, a znacznie mniej w wieku do 18 lat.
„Stary” kontynent Europy charakteryzuje się tym, że panuje tam model rodziny małodzietnej, często z jednym dzieckiem. Bywa, że np. w Niemczech przyrost naturalny jest ujemny, czyli mniej dzieci się rodzi, niż rejestruje się zgonów.
Nieco inaczej jest w krajach Ameryki, gdzie wciąż napływa wiele osób w młodym wieku, szukających kariery i lepszego wynagrodzenia za pracę. Ponadto w Ameryce preferowana jest nieco większa liczba dzieci. Tzw. „pionierski” model rodziny.
W Rwandzie, aż 50% to dzieci w wieku do 19 lat. Tam jest preferowany model rodziny wielodzietnej, ale z uwagi na trudną sytuację ekonomiczną, wiele osób nie dożywa nawet wieku 40 lat.

Model przejścia demograficznego:
I faza obejmuje ludy pierwotne na terenie Afryki czy na wyspach Andamanach. Liczby urodzeń i zgonów są wysokie, natomiast wartość przyrostu naturalnego niska.
II faza obejmuje biedne kraje Afryki, np. Niger, czy Kenię, gdzie na skutek wzrostu znaczenia medycyny dochodzi do znacznego ograniczenia liczby zgonów. Rozpoczyna się eksplozja demograficzna.
III faza związana jest z maksymalnym przyrostem naturalnym, zmniejszającym się na skutek rozwoju gospodarki i dotyczy np. Nigerii czy Meksyku.
IV faza obejmuje dodatni ale niski przyrost naturalny związany z niewielką liczbą urodzeń (właściwe planowanie rodziny) i małą liczbą zgonów (wysoki poziom medycyny). Obejmuje państwa o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego, np. Hiszpanię, czy Polskę.
V faza związana jest z regresem, czyli wyższą liczbą zgonów i dotyczy Niemiec czy Ukrainy.
Model przejścia epidemiologicznego związany jest z nasileniem różnego rodzaju chorób, w pierwszej fazie zakaźnych i pasożytniczych np. malarii czy cholery, a w trzeciej fazie cywilizacyjnych i degeneracyjnych, np. nowotworów, depresji czy miażdżycy.
Model przejścia epidemiologicznego obejmuje cztery fazy i również jest ściśle związany ze stopniem rozwoju ekonomicznego państw na świecie.
Kraje najbiedniejsze są w drugiej fazie przejścia epidemiologicznego, gdyż ludzie wciąż jeszcze borykają się z niebezpieczeństwem chorób zakaźnych i pasożytniczych, ale widoczny jest ich regres. Faza pierwsza, związana z rozwojem tych chorób już właściwie nie występuje na świecie.
Kraje najbogatsze osiągnęły już czwartą fazę, związaną z cofaniem się chorób cywilizacyjnych i degeneracyjnych, jednak w takich krajach, jak Polska wciąż jeszcze te choroby występują, a związane to jest z trudnym procesem transformacji gospodarczej, która jeszcze niedawno się w tych krajach dokonywała.
Na świecie jest również zróżnicowana struktura płci. Rodzi się nieco więcej mężczyzn niż kobiet. Niestety śmiertelność mężczyzn jest większa z uwagi na bardziej ekstremalne zajęcia, których się podejmują, wypadki, w których uczestniczą, wojny, w których giną. Częściej też mężczyźni sięgają do używek i są bardziej podatni na choroby cywilizacyjne. Takie czynniki sprawiają, że wieku 65 lat dożywa ponad połowa więcej kobiet niż mężczyzn.
Obecnie coraz szerzej mówi się w krajach rozwiniętych, że przyczyną śmierci jest stres związany z brakiem pracy lub nadmiernym wykorzystywaniem w czasie pracy (mobbing).
Ze strukturą płci są związane wskaźniki:
- współczynnik feminizacji, który oblicza się dzieląc liczbę kobiet i liczbę mężczyzn, a następnie wynik mnożąc przez 100. Otrzymana wartość przedstawia ilość kobiet na stu mężczyzn;
- współczynnik maskulinizacji, który oblicza się dzieląc liczbę mężczyzn i liczbę kobiet, a następnie wynik mnożąc przez 100. Otrzymana wartość przedstawia ilość mężczyzn na sto kobiet;
W związku z wyższym współczynnikiem urodzeń mężczyzn i dłuższą średnią życia kobiet, na świecie panuje prawie równowaga pod względem liczebności płci. Czasami była zaburzana, np. w Chinach, gdzie w ramach kontroli urodzeń dokonywano aborcji dziewczynek. Chłopcy byli tam uważani za „lepsze” potomstwo. Kolejny powód zachwiania współczynnika wynika z migracji. Zdecydowana większość mężczyzn migruje do Stanów Zjednoczonych w poszukiwaniu pracy.
Wyższy odsetek kobiet w stosunku do mężczyzn pozytywnie wpływa na rozwój obszarów gospodarki, w której dominują kobiety, np. przemysł włókienniczy, ale powoduje niedobór zatrudnienia w miejscach ekstremalnych – kopalnie, huty itp.
W Polsce jest przewaga kobiet w stosunku do mężczyzn. Głównie wynika to z faktu ich dłuższego życia, mniejszej skłonności do emigracji i kiepskiego stanu opieki zdrowotnej.
Struktura wieku i płci, przedstawiana jest za pomocą piramidy wieku.

Jest to wykres przedstawiający liczbę mężczyzn i kobiet w poszczególnych przedziałach wiekowych.
Na jego podstawie można odczytać:
- które przedziały są najliczniejsze;
- w których przedziałach wiekowych jest przewaga mężczyzn, a w których kobiet;
- czy dominuje liczba ludności starszej czy młodszej;
- w których latach występował dodatni przyrost rzeczywisty, a w których ujemny;
- jaka jest względna średnia wieku.

Piramida wieku dla społeczeństwa młodego jest szeroka u podstawy i wąska w górnej części, natomiast dla społeczeństwa starego - wąska u podstawy, a szeroka w górnej części. Wyróżnia się jeszcze piramidę wieku dla społeczeństwa zastojowego, najszerszą w centralnej części.
Piramida wieku w Polsce, coraz bardziej zbliża się w kierunku modelu zachodnioeuropejskiego, tzn. jest wąska przy podstawie a poszerza się w górnej części. Jest to spowodowane wydłużaniem się też przewidywanej długości wieku, która obecnie sięga 78 lat (82 lata kobiety i 75 lat mężczyźni). W skali całego świata jest to nieco więcej niż średnia, która wynosi 67 lat.
W kształcie piramidy wieku dla Polski można jeszcze dostrzec liczniejsze przedziały wiekowe ludzi rodzących się zaraz po wojnie i następnie, kiedy te osoby weszły w fazę wieku rozrodczego. Są nazywane odpowiednio wyżem kompensacyjnym i wyżem demograficznym. Obszary wklęsłe między nimi, to czas niżu demograficznego.
Przyczyną niżów demograficznych w Polsce są wojny światowe, migracje, przemiany polityczno-ekonomiczne. Przyczyną wyżów demograficznych jest nagły wzrost liczby urodzeń w latach 50-tych i jej następstwa w latach 70-tych.
 

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Narysuj schemat piramidy wieku dla krajów Europy Zachodniej i krajów biednych o wysokim współczynniku przyrostu naturalnego.
2. Jak wygląda piramida wieku dla Polski? Przedstaw kilka cech charakterystycznych.
3. Wymień przyczyny zróżnicowania długości wieku w różnych krajach i regionach świata.
4. Jak zmienia się struktura płci w trakcie życia ludzi na Ziemi?
5. Dlaczego średnia długość życia mężczyzn jest na ogół niższa niż kobiet?
6. Wymień przykłady zróżnicowania długości wieku w różnych krajach i regionach świata, a następnie wskaż je na mapie.
7. Wyjaśnij różnice między poszczególnymi fazami przejścia demograficznego i epidemiologicznego.
8. Wymień proces przeciwny do eksplozji demograficznej.
9. Narysuj schemat piramidy wieku dla krajów Europy Zachodniej i krajów biednych o wysokim współczynniku przyrostu naturalnego.
Na lepszą ocenę:
1. Oblicz współczynnik maskulinizacji, wiedząc, że w 2010 r. liczba kobiet wynosiła 19 748 tys., a liczba ludności ogółem: 38 187 tys.
2. Przedstaw przyczyny wprowadzenia kontroli urodzeń w Chinach i konsekwencje dla społeczeństwa?
3. Narysuj schemat piramidy wieku dla krajów słabo rozwiniętych i wysoko rozwiniętych, a następnie przedstaw istotne cechy tych piramid.
4. Wspierając się mapą polityczną świata, wskaż przykładowe kraje, których sytuacja wskazuje na przynależność do poszczególnych faz przejścia demograficznego i epidemiologicznego.
5. W których państwach występuje zjawisko eksplozji demograficznej?
6. Oblicz współczynnik feminizacji wiedząc, że liczba ludności ogółem w danym regionie wynosi 3,56 mln, a liczba mężczyzn 1,70 mln.
7. Określ skutki wynikające z istniejącego problemu wzrostu liczby ludności w krajach biedniejszych i z problemu starzenia się ludności w krajach bogatych.
8. Znajdź wykres piramidy wieku w roczniku statystycznym i przedstaw jak najwięcej informacji wynikających z jego wyglądu.  

Zapis lekcji:
1. Średnia długość trwania życia.
2. Modele przejścia demograficznego i epidemiologicznego.
3. Implozja i eksplozja demograficzna.
4. Struktura płci.
5. Współczynniki feminizacji i maskulinizacji.
6. Problem wzrostu liczby ludności i problem starzenia się.
7. Cechy wynikające z wyglądu piramidy wieku.
8. Charakterystyka piramid wieku.