Zmiany liczby ludności świata

Cele:
Uczeń:
- wskazuje na mapie obszary ekumeny i anekumeny;
- wymienia przyczyny zróżnicowanego przyrostu naturalnego na świecie;
- potrafi wykonać wykres zależności liczby ludności od czasu;
- przewiduje stan liczby ludności świata na podstawie prognoz na wykresie;
- wyjaśnia pojęcie eksplozji demograficznej i wymienia jej skutki;
- potrafi wymienić kilka przyczyn większego przyrostu liczby ludności na świecie;
- przedstawia okres gwałtowniejszych zmian liczby ludności na poszczególnych kontynentach i ich przyczyny;
- właściwie umiejscawia na osi czasu eksplozję demograficzną;
- poprawnie oblicza wskaźnik dynamiki zmian liczby ludności na podstawie odpowiednich danych;
- potrafi obliczyć przyrost naturalny i współczynnik przyrostu naturalnego danego obszaru;
- wymienia czynniki wpływające na zróżnicowanie występowania liczby ludności na świecie;
- jest przekonany o uzależnieniu współczynnika przyrostu naturalnego od poziomu rozwoju państwa.

Treści przedstawiane na lekcji:
Początkowo na świecie liczba ludności na świecie przyrastała bardzo powoli, ponieważ wiele zagrożeń czyhało na człowieka pierwotnego. Musiał walczyć o przetrwanie, nie potrafił stawić oporu chorobom, było mu znacznie trudniej przystosować się do środowiska i wykorzystywać bogactwa.
W wyniku rewolucji neolitycznej, nastąpiło przejście z trybu koczowniczego do osiadłego. Zaczęły rozwijać się osady i w ich następstwie - cywilizacje. W dolinie rzek Tygrys i Eufrat, zaczęło się rozwijać rolnictwo.
Największe tempo przyrostu naturalnego miało miejsce w następstwie odkryć, które zrewolucjonizowały przemysł.
Zmiany w przemyśle i znaczący postęp technologiczny, a także rozwój medycyny i poprawa warunków bytowych wpłynęły na spadek umieralności i znaczny wzrost średniej długości życia.
Najkrótszy czas wzrostu liczby ludności o kolejne miliardy stwierdzono w drugiej połowie XX wieku i dlatego ten proces nazwano eksplozją demograficzną. Następowała ona w krajach, w których stwierdzano podwojenie liczby ludności zaledwie w ciągu 24 lat. Przyrost rzeczywisty kształtował się tam na poziomie 30‰.
Naukowcy obliczyli, że 4000 tyś lat p.n.e było 10 mln ludzi. Na początku naszej ery – 160 mln. Dalszy rozwój liczby ludności postępował już znacznie szybciej. Przykładowo w naszej erze na początku XVII w. było 500 mln mieszkańców Ziemi. Dwa wieki później liczba ludności się podwoiła (1 mld). W poprzednim stuleciu liczba ludności wzrastała następująco: w 1930 r. – 2 mld; w 1960 r. – 3 mld; 1980 r. 4,5 mld. Obecnie liczba ludności na świecie przekracza 7 mld. Nagły przyrost liczby ludności w ostatnich czasach nosi miano eksplozji demograficznej. Ma ona zdecydowanie największą siłę w krajach uboższych, gdzie przyrost naturalny sięga nawet 30 urodzeń na 1000 mieszkańców. Największy udział w zaludnieniu Ziemi ma Azja.

Liczba ludności Polski w 2018r. wynosiła 38 411 tys. osób (34 miejsce na świecie pod względem liczby ludności, 70 miejsce pod względem powierzchni).
We wcześniejszych latach XX wieku kształtowała się następująco:
 

Zadanie:
Wykonaj wykres zmian liczby ludności Polski od początku XX wieku. Omów cechy charakterystyczne wykresu i wymień przyczyny nierównomiernego wzrostu liczby ludności.

Przyrost liczby ludności jest gwałtowny zwłaszcza w krajach o znacznie słabszej kondycji gospodarki. To tam obserwuje się zjawisko eksplozji demograficznej (przyrost naturalny powyżej 2%). Jest to zjawisko niekorzystne, gdyż przeludnienie obciąża dodatkowo państwo, a tym samym sprawia, że ubożeje społeczeństwo. Ponad ¾ ludności świata zamieszkuje kraje opóźnione w rozwoju gospodarczym, natomiast niespełna ¼ ludności żyje w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo. Rozwój medycyny i wzrost wydajności upraw sprawia, że znacznie mniej ludzi umiera. Gdy jednak wzrasta standard życia rodziny, kształtuje się też wzorzec tzw. rodziny małodzietnej.
By populacja została zachowana, współczynnik dzietności, czyli ilość dzieci przypadająca na jedną kobietę w wieku rozrodczym, musi się utrzymać na poziomie 2,1. Łatwo więc zauważyć, że model rodziny 2+1 lub nawet 2+2 jest niewystarczający.
Dlatego w Europie przyrost naturalny jest bardzo niski, a w niektórych krajach wręcz ujemny. W przyszłości proces wzrostu ludności prawdopodobnie zostanie zahamowany. Już dziś przyrost naturalny bywa ujemny, dotyczy to zwłaszcza naszych sąsiadów, czyli Niemiec (z uwagi na konsumpcyjny charakter życia) i Ukrainy (z uwagi na trudną sytuację materialną w okresie transformacji gospodarczej).
Przyrost naturalny oblicza się jako różnicę liczby urodzeń i liczby zgonów. By jednak mieć możliwość porównania skali przyrostu naturalnego w poszczególnych krajach, przyjmuje się współczynnik przyrostu naturalnego. Oblicza się go dzieląc liczbę przyrostu naturalnego przez liczbę ludności ogółem. By wynik otrzymać w promilach, należy jeszcze całość pomnożyć przez 1000.
Można także obliczyć analogicznie współczynniki: liczby urodzeń i liczby zgonów (np.[liczba urodzeń/liczba ogółem]*1000), a następnie je od siebie odjąć.
Z wielkością współczynników: liczby urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego są związane modele przejścia demograficznego i epidemiologicznego.

Obecnie najludniejszym kontynentem jest Azja i to tam przyrost naturalny zawsze był szybszy niż na innych kontynentach. Na tym kontynencie znajduje się kilka najludniejszych państw świata, takich jak: Chiny, Indie, Indonezja, Pakistan i Bangladesz.
O skali problemu świadczy fakt, że Bangladesz jest państwem o powierzchni ponad dwukrotnie mniejszej niż Polska, a jego liczba ludności jest porównywalna z liczbą największego państwa na świecie - Rosji, która w większości też znajduje się na kontynencie azjatyckim.
W Afryce, pomimo słabego rozwoju gospodarczego, liczba ludności nie wzrastała tak szybko aż do XX wieku. Powodem były liczne epidemie czy handel niewolniczą siłą roboczą.
W Ameryce Północnej i Południowej wzrost liczby ludności był spowodowany falą imigrantów przybywających z Europy, natomiast ograniczana była liczba ludności rdzennej, indiańskiej, na skutek eksterminacji.
Prześladowaniu była też poddawana rdzenna ludność Australii, Aborygeni.
Na początku 2014 roku na świecie było 7 miliardów 137 milionów osób. Liczba 7 mld osób została przekroczona w 2012 r. Największy przyrost liczby ludności jest rejestrowany w Indiach, gdzie każdego roku przybywa ponad 15 mln obywateli. Sporo ludzi przybywa też w Chinach, Nigerii, Pakistanie i Etiopii.
Według prognoz do 2025 roku liczba ludności na świecie przekroczy 8 mld osób, a do 2050 r. - 9,5 mld osób. Wzrost liczby ludności dotyczy najczęściej krajów biednych, albo rozwijających się.
Kontynenty, na których liczba ludności jest coraz wyższa, to Azja, Afryka, a nawet Ameryka Północna, ponieważ w Stanach Zjednoczonych, z uwagi na sprzyjające świadczenia socjalne, istnieje model rodziny 2+3.
Na kontynencie europejskim sytuacja jest diametralnie różna. Większość krajów wyludnia się, a w szczególności spadek liczby ludności dotyczy krajów postkomunistycznych.
Aby porównać tempo przyrostu lub spadku liczby ludności w różnych miejscach na świecie, należy liczbę ludności z końca badanego okresu podzielić przez liczbę ludności z początku badanego okresu, a następnie otrzymany wynik pomnożyć przez 100%. Tak oblicza się wskaźnik dynamiki.
Ilość ludności na świecie jest zróżnicowana i zależy to od wielu czynników, np.:
- warunków klimatycznych, glebowych i roślinnych;
- występowania bogactw naturalnych;
- zasobności w wodę;
- wysokości nad poziom morza;
- odległości od morza;
- sytuacji politycznej w regonie;
- świadomości społecznej;
- poziomu rozwoju gospodarczego;
- migracji.
Tam gdzie obserwuje się wysoki wskaźnik dynamiki zmian liczby ludności, musi występować też znaczący, dodatni przyrost naturalny.
Różnica między liczbą urodzeń i liczbą zgonów w danym obszarze, stanowi jego przyrost naturalny. Dla statystyki i dla porównania, lepiej sytuację na danym obszarze przedstawia współczynnik przyrostu naturalnego, który podaje się w promilach i jest on wynikiem podzielenia przyrostu naturalnego przez liczbę ludności ogółem, a następnie pomnożenia otrzymanej liczby przez 1000‰.
Najwyższa wartość współczynnika przyrostu naturalnego nie jest tożsama z największym przyrostem liczby ludności. O tym decyduje zróżnicowana powierzchnia państwa. Dlatego współczynnik przyrostu naturalnego nie jest najwyższy w Indiach, a w Nigrze, Mali, Tanzanii czy Ugandzie. Są to kraje o słabym poziomie rozwoju, gdzie w świadomości osób dorosłych posiadanie większej ilości dzieci zapewnia odpowiednią siłę roboczą w samozaopatrzeniowym, prymitywnym gospodarstwie
W krajach o wysokim stopniu rozwoju obserwuje się zupełnie inny problem starzenia się ludności, wynikający z większej chęci zapewnienia sobie odpowiedniego standardu życia, niż chęci powiększenia rodziny. Jest to konsumpcyjny styl życia. Jego efektem jest bardzo niska ilość rodzących się dzieci.
Konieczność większego oszczędzania i niebezpieczeństwo nieprzewidywalnych zmian w czasie restrukturyzacji w państwach postkomunistycznych też pogłębia zjawisko ujemnego współczynnika przyrostu naturalnego.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Kiedy w przeszłości miały miejsce gwałtowniejsze zmiany liczby ludności świata?
2. Dlaczego liczba ludności w Afryce nie wzrastała gwałtownie do XX wieku?
3. Na których kontynentach przyrost liczby ludności był szczególnie szybki w ostatnich wiekach?
4. Wyjaśnij pojęcie eksplozji demograficznej.
5. Wymień kilka czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych wpływających na zróżnicowanie gęstości zaludnienia na świecie.
6. Na podstawie rocznika statystycznego sprawdź, które z państw posiadają największą i najmniejszą liczbę ludności. Zwróć również uwagę na ich powierzchnie.
7. Podaj główne przyczyny eksplozji demograficznej na świecie.
8. Przedstaw zmiany wielkości współczynników liczby urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego w modelu przejścia demograficznego.
9. Wyjaśnij znaczenie pojęcia współczynnik dzietności.
Na lepszą ocenę::
1. Na podstawie danych z rocznika statystycznego, sprawdź dynamikę zmian liczby ludności na świecie i w Polsce w uwzględnionych tam okresach.
2. Na podstawie danych (z różnych lat) z rocznika statystycznego oblicz wskaźnik dynamiki przyrostu liczby ludności w wybranych państwach lub kontynentach na świecie.
3. Dlaczego dziś uważa się, że problem starzenia się ludności jest znacznie trudniejszy do rozwiązania, niż problem przyrostu liczby ludności świata?
4. Oblicz współczynnik przyrostu naturalnego dla Polski w roku 2010, wiedząc, że liczba urodzeń w tym roku wynosiła 413 tys., a liczba zgonów - 378 tys. osób. Liczba ludności w Polsce na koniec tego roku wynosiła 38 167 tys. mieszkańców.
5. Jeśli przyjmiemy, że w roku 1980 liczba ludności na świecie wynosiła 4 447 milionów, a stopa przyrostu 18‰, to ilu ludzi żyłoby na Ziemi w roku 2020?
7. Do której fazy modelu demograficznego i epidemiologicznego przyporządkowałbyś społeczeństwa Indii, Ugandy, Stanów Zjednoczonych?
 
Zapis lekcji:
1. Zmiany liczby ludności na świecie.
2. Czynniki wpływające na nierównomierne zasiedlanie świata przez człowieka.
3. Wskaźnik dynamiki, a współczynnik przyrostu naturalnego.
4. Uzależnienie skali przyrostu naturalnego od poziomu rozwoju państwa.
5. Tworzenie i analiza wykresów zmian liczby ludności na świecie i w Polsce.
6. Zjawisko eksplozji demograficznej i pojęcie współczynnika dzietności.
7. Obliczenia przyrostu naturalnego i współczynników przyrostu naturalnego, liczby urodzeń i liczby zgonów.