Wskaźniki określające poziom rozwoju krajów

Cele:
Uczeń:
- wymienia podstawowe wskaźniki społeczne i gospodarcze obrazujące zróżnicowanie państw świata;
- wskazuje na mapie państwa o wysokim oraz o niskim wskaźniku PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca i HDI;
- jest przekonany o zróżnicowaniu poziomu rozwoju na obszarze Polski;
- wymienia i objaśnia pozostałe wskaźniki gospodarcze i społeczne;
- wskazuje na niedoskonałości podziału państw świata wzdłuż linii Brandta.

Treści przedstawiane na lekcji:
Na świecie klasyfikuje się kraje według różnych kryteriów. Do klasyfikacji wykorzystuje się wskaźniki ekonomiczne i społeczne.
Pozycja w klasyfikacji według tych wskaźników wynika z różnych uwarunkowań, zwłaszcza przyrodniczych, ekonomicznych i politycznych, ale też historycznych czy kulturowych.
 

Na koniec 2018 roku Polska była na 33 pozycji wśród 187 badanych państw pod względem wysokości wskaźnika HDI (wskaźnika rozwoju społecznego). Obecnie jest to wskaźnik najbardziej miarodajny, świadczący o faktycznym poziomie życia mieszkańców danego kraju.
Jest rodzajem wskaźnika syntetycznego, tzn. takiego, którego wartość jest zależna od kilku innych wskaźników:
- oczekiwanej przewidywanej długości życia;
- średniej liczby lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców w wieku powyżej 24 lat;
- oczekiwanej liczby lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia;
- dochodu narodowego na jedną osobę.
Od wielu lat Norwegia jest na pierwszym miejscu i osiąga wartości tego wskaźnika na poziomie bliskim jedności. Australia, Nowa Zelandia, Irlandia, Szwecja, Holandia, Stany Zjednoczone czy Niemcy są w czołówce pod względem HDI.
W grupie o wysokim poziomie HDI są wszystkie kraje, których wskaźnik jest wyższy niż 0,790. Najbiedniejsze kraje na ogół nie przekraczają poziomu 0,500. Listę najbiedniejszych państw zamykają: Mozambik, Demokratyczna Republika Konga i Niger.

Na podstawie wyników wskaźnika można zauważyć:
- niemal wszystkie kraje „nisko rozwinięte społecznie” są położone w Afryce; listę zamykają: Demokratyczna Republika Kongo, Niger, Burundi, Mozambik, Czad, Liberia, Sierra Leone;
- w Afryce za spadek wskaźnika odpowiada pandemia HIV/AIDS, wpływająca na skrócenie długości życia;

Inny wskaźnik społeczny, HPI (wskaźnik poziomu ubóstwa), określa poziom rozwoju intelektualno-ekonomicznego. Jest to także wskaźnik syntetyczny, wykorzystujący dane dotyczące:
- prawdopodobieństwa śmierci przed 60-tym rokiem życia;
- poziomu analfabetyzmu;
- długotrwałego braku zatrudnienia;
- odsetka ludzi żyjących poniżej poziomu ubóstwa.
Ten wskaźnik jest obliczany w rozbiciu na państwa rozwijające się HPI-1 i na państwa wysoko rozwinięte gospodarczo HPI-2. Według wskaźnika HPI-2, Szwecja i Norwegia mają najlepszą sytuację, ale Stany zjednoczone znacznie gorszą z uwagi na dość duży poziom bezrobocia i spory procent ludzi otrzymujących wynagrodzenie znacznie poniżej średniej.
 

Wskaźnik Równouprawnienia Płci (Gender Empowerment Index - GEM), który ukazuje zakres uczestnictwa kobiet w życiu politycznym i gospodarczym. Dane GEM z tego roku pokazują, że dyskryminacja kobiet utrzymuje się niezależnie od wysokiej pozycji pod względem wskaźnika HDI. Wiele krajów biednych wyprzedza pod tym względem kraje znacznie bogatsze. Pod względem uczestnictwa i aktywności kobiety mają się lepiej w Botswanie, Kostaryce i Namibii niż w Grecji, Włoszech czy Japonii.

Poziom rozwoju państw porównuje się także za pomocą wskaźnika PKB (produktu krajowego brutto). Wszystkie wytworzone w danym czasie produkty i świadczone usługi mają swoją wartość rynkową, która jest określana jako PKB. Aby była bardziej porównywalna między krajami, dzieli się ją przez ilość osób.

PKB nominalny oblicza się według bieżącej wartości pieniądza, PKB realny natomiast według realnej wartości pieniądza, a więc uwzględniając inflację.
Do porównań międzynarodowych PKB przelicza się według bieżącego kursu wymiany, zazwyczaj na dolary amerykańskie.
Wskaźnik PKB ma jednak wady:
- nie uwzględnia produkcji nierejestrowanej (tzw. "szarej strefy" i produkcji gospodarstw domowych przeznaczanej na własne potrzeby (np. praca gospodyń domowych);
- nie uwzględnia wartości czasu wolnego (wypoczynku);
- nie ujmuje tzw. efektów zewnętrznych produkcji (np. zanieczyszczenie środowiska);
- nie uwzględnia różnic cen w poszczególnych krajach;
- nie odzwierciedla zróżnicowania dochodów w społeczeństwie (np. wysoki PKB w Kuwejcie; nie przekłada się na dobrobyt wszystkich obywateli);
- jest tym większy im więcej wydaje się na zbrojenia, a zdaniem niektórych ekonomistów wydatki takie nie zaspokajają potrzeb społeczeństwa.
Przyjmuje się trzy przedziały, klasyfikując państwa według PKB:
do 2000 USD na mieszkańca - kraje słabo rozwinięte gospodarczo;
od 2001 do 15000 USD na mieszkańca - kraje średnio rozwinięte gospodarczo;
powyżej 15000 USD na mieszkańca - kraje wysoko rozwinięte gospodarczo.
Oczywiście w przypadku tej klasyfikacji bierze się pod uwagę jeszcze ilość osób zatrudnionych w rolnictwie i usługach. W krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo ponad połowa ludności jest zatrudniona w sektorze usług, a w krajach słabo rozwiniętych ponad połowa ludności jest zatrudniona w sektorze rolnictwa.
Według danych statystycznych PKB na jednego mieszkańca wg parytetu siły nabywczej w 2018 r. w Polsce wynosiło 32 000 USD i ilość zatrudnionych w usługach znacząco przekracza próg 50%, dlatego Polskę należy zaliczać do krajów wysoko rozwiniętych gospodarczo.
Najwyższy wskaźnik PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca ma Luksemburg - przekroczył już 100 000 USD.
Są jednak kraje, zwłaszcza afrykańskie, gdzie jest niższy niż 500 USD.
Oprócz PKB, stosuje się także wskaźnik PNB (produkt narodowy brutto), który dodatkowo uwzględnia również dochody obywateli danego kraju poza jego granicami, ale pomija dochody obcych firm działających w kraju.
Jeśli PNB zostanie jeszcze pomniejszony o wartość zużycia narzędzi pracy, czyli amortyzację, to powstaje wskaźnik PNN (produkt narodowy netto).
Jeśli wskaźnik PNN zostanie pomniejszony o podatek od wartości dodanej i podatek akcyzowy, to powstanie wskaźnik: dochód narodowy.
Da określenia sytuacji ekonomicznej kraju wykorzystuje się jeszcze inne wskaźniki, np.:
- wielkość produkcji i poziom zużycia energii elektrycznej;
- wielkość produkcji towarów zaawansowanych technologii;
- bilans handlowy;
- struktura zatrudnienia ludności;
- poziom bezrobocia.
Wskaźniki demograficzne przedstawiają np.:
- przyrost naturalny;
- poziom maskulinizacji i feminizacji;
- strukturę wiekową;
- procentowy udział ludności zamieszkującej miasta (wskaźnik urbanizacji);
- średnią długość życia.
Wskaźniki społeczne wskazują na jakość życia człowieka, czyli np.:
- liczba osób przypadająca na jedno łóżko szpitalne;
- poziom analfabetyzmu;
- wskaźnik skolaryzacji;
- ilość osób mających dostęp do szerokopasmowego internetu;
- wartość kaloryczna posiłków spożywanych w ciągu doby.
Dzięki wartościom tych wszystkich wskaźników łatwiej jest oszacować poziom rozwoju danego państwa.
Państwa na świecie prezentują wysoki, średni i niski poziom rozwoju.
Przyjmuje się, że w państwie o wysokim stopniu rozwoju, wskaźnik PKB per capita (na jednego mieszkańca) jest wyższy niż 15 tysięcy USD i ilość osób zatrudnionych w usługach jest wyższa niż 50%.
Jeśli wartość wskaźnika PKB na jednego mieszkańca jest niższa niż 2 tysiące USD i ilość osób zatrudnionych w rolnictwie przekracza 50%, to jest to państwo o niskim stopniu rozwoju.
Gdy wartość PKB na jednego mieszkańca kształtuje się pomiędzy 2 000, a 15 000 USD, a zatrudnienie w usługach i przemyśle osiąga najwyższe wartości, to państwo osiąga średni poziom rozwoju.
W państwach są znacząco zróżnicowane także pozostałe wskaźniki. Nie zawsze jednak wysoki poziom rozwoju oznacza ich lepsze wartości. Zmniejszenie przyrostu naturalnego, wzrost ilości osób otyłych, czy większe zróżnicowanie poziomu wynagrodzenia nie zawsze kojarzy się pozytywnie.

Znaczenie w porównywaniu rozwoju społecznego i gospodarczego państw, mają jeszcze wskaźniki:
- struktura zatrudnienia ludności – i wynikający z tego wzrost zamożności społeczeństwa, które coraz więcej wydatków przeznacza na produkty przemysłowe, a nie spożywcze;
- wskaźnik bezrobocia - który przyczynia się do ubożenia społeczeństwa i spadku jego aktywności zawodowej;
- poziom konkurencyjności gospodarki – związany z atrakcyjnością na forum międzynarodowym i stabilnością, brakiem zjawisk niepożądanych, jak np. korupcja;
- stopień liberalizmu gospodarczego – związany z zakresem możliwości inwestorów, stopniem zależności działalności prywatnej od interesów państwa.

Istnieją jeszcze inne wskaźniki, np.
- wskaźnik jakości życia;
- średnia długość trwania życia;
- śmiertelność niemowląt;
- średnie dzienne spożycie kalorii i białka;
- wskaźnik wolności gospodarczej;
- wskaźnik zaufania inwestorów zagranicznych;
- wskaźnik globalizacji;
- udział w światowej produkcji energii elektrycznej.

Polska jest zróżnicowana pod względem rozwoju, a związane jest to z niedorozwojem województw wschodnich i południowo-wschodnich. Najważniejszym wyzwaniem dla Polski, które mogłoby mieć wpływ na zmianę warunków życia, jest restrukturyzacja ośrodków tradycyjnego przemysłu i likwidacja ukrytego bezrobocia, charakterystycznego zwłaszcza na wsi i w województwie podkarpackim. W tym województwie jest bardzo niski wskaźnik urbanizacji w skali kraju przy stosunkowo dużej gęstości zaludnienia obszarów wiejskich. Niska jest tam też efektywność, a charakter gospodarki przede wszystkim samozaopatrzeniowy. W województwie podkarpackim rolnictwo jest też znacznie rozdrobnione.
Województwo lubelskie cechuje się najniższym produktem krajowym brutto na jednego mieszkańca. Tam wg badań CBOS-u stwierdzono najniższy wskaźnik zadowolenia ludności. Inne województwa poniżej średniej, to: podlaskie, warmińsko-mazurskie i świętokrzyskie.
Zdecydowanie najlepsze wskaźniki ma województwo mazowieckie z uwagi na intensywniej rozwijającą się stolicę, generującą najwyższe wartości dochodu. Obok województwa mazowieckiego, powyżej średniej utrzymują się również województwa: śląskie, wielkopolskie, dolnośląskie, pomorskie i zachodniopomorskie – albo z uwagi na duży potencjał przemysłowy, albo z uwagi na rozwijające się usługi, zwłaszcza turystyczne w pasie nadmorskim.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. W oparciu o jakie wskaźniki cząstkowe wyznacza się Wskaźnik Rozwoju Społecznego HDI?
2. Wskaż na mapie państwa, w których poziom wskaźników PKB i HDI jest bardzo wysoki i państwa, w których poziom wymienionych wskaźników jest niski.
3. Jak jest różnica pomiędzy wartością nominalną, a realną PKB?
4. Scharakteryzuj wskaźniki: struktura zawodowa ludności, poziom konkurencyjności gospodarki, poziom liberalizmu gospodarczego.
Na lepszą ocenę:
1. Wymień wady wskaźnika PKB.
2. Omów niedoskonałości podziału na bogatą Północ i biedne Południe i wskaż na mapie przebieg linii Brandta.
3. Omów zróżnicowanie rozwoju gospodarczego Polski.
4. Co rozumiesz pod pojęciem: parytet siły nabywczej?
5. Scharakteryzuj państwa o wysokim, średnim i niskim poziomie rozwoju, wykorzystując wiedzę na temat znanych Ci wskaźników określających poziom rozwoju państw.

Zapis lekcji:
1. Charakterystyka wskaźników społecznych i gospodarczych wpływających na dysproporcje w rozwoju państw.
2. Struktura HDI i HPI.
3. Wartość PKB, a wartość dochodu narodowego.
4. Przykłady wskaźników ekonomicznych, demograficznych, społecznych.
5. Zróżnicowanie poziomu rozwoju obszarów w Polsce.
6. Charakterystyka państw o niskim, średnim i wysokim poziomie rozwoju.