Aktualna mapa polityczna świata

Cele:
Uczeń:

- jest przekonany o znacznym zróżnicowaniu gospodarczym świata;
- wymienia cechy odróżniające państwo od innego obszaru na Ziemi;
- potrafi przedstawić kilka przykładów zmian na mapie politycznej świata, które nie doprowadziły do wykształcenia się państwa uznawanego przez wszystkie niepodległe kraje na świecie;
- wskazuje na mapie przykładowe obszary zmian politycznych, które dokonały się w Europie i na świecie;
- wymienia przykłady ustrojów politycznych i potrafi każdemu przyporządkować przykładowe państwo;
- wskazuje na mapie przykłady terytoriów zależnych, eksklawy i enklawy.

Treści przedstawiane na lekcji:
Trudno określić jednoznacznie liczbę niepodległych państw na świecie, dlatego, że nie wszystkie państwa uznają swoją wzajemną niepodległość.
Ostatnia zmiana na mapie politycznej dotyczy obszaru na Półwyspie Krymskim, znajdującego się na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.
Radni Rady Najwyższej Republiki Autonomicznej Krymu przyjęli deklarację niepodległości 11 marca 2014. Republika Krymu była państwem nieuznawanym przez państwa na świecie, poza Rosją, która 17 marca 2014 r. podpisała dekret o suwerenności tego państwa. Dzień później Rosja dopisała Republikę Krymu i Sewastopol do Federacji Rosyjskiej.
Pod względem prawnym takie działania obcego państwa są bezpodstawne. Podejrzewa się, że zamierzeniem tak wielkiego mocarstwa, jakim jest Rosja, jest destabilizacja tej części świata, uniemożliwiająca dalszą integrację kolejnych państw w strukturach Unii Europejskiej.
Na obszarze Krymu mieszka prawie 60% Rosjan i tylko trochę ponad 20% Ukraińców. To utrudniało podjęcie bardziej stanowczych decyzji przez nowo powstały rząd na Ukrainie.
Władze Autonomicznej Republiki Krymu zorganizowały referendum, po którym poinformowały, że ponad 95% głosujących opowiedziało się za przyłączeniem Krymu do Rosji.
Taki sposób rozpadu państwa Ukrainy na drodze referendum, nosi nazwę secesji, podobnie, jak to miało miejsce w Sudanie w 2011 r. Należy jednak zaznaczyć, że decyzja o rozpadzie Sudanu na Sudan i Sudan Południowy jest uznawana przez inne państwa na świecie.
Inne procesy, które doprowadziły do zmian na mapie politycznej świata, to:
- dezintegracja (rozpad dawnych państw Czechosłowacji na Słowację i Czechy czy ZSRR na 15 niepodległych państw);
- integracja (zjednoczenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej z Federalną Republiką Niemiec);
- dekolonizacja (powstanie niepodległych państw zwłaszcza w Afryce).
Czynności sprzyjające poszerzeniu obszaru wpływów przez Rosję są podejmowane przez ten kraj pomimo protestów innych państw świata. Republika Krymu nie jest pierwszym przypadkiem wprowadzenia niestabilności w sąsiedztwie Rosji.
Terytoria należące do Gruzji: Abchazja i Północna Osetia też są republikami autonomicznymi pod silnymi wpływami rosyjskimi. Tylko Rosja, Nauru, Tuvalu, Nikaragua i Wenezuela uznają te republiki, jako niezależne. Dla Gruzji są to tereny aktualnie okupowane.
Również Naddniestrze jest silnie wspierane przez Rosję, choć nie zostało przez nią uznane jako niezależne państwo. Na tym obszarze stacjonują wojska rosyjskie i Naddniestrzańska Republika Mołdawska uważa się za niepodległą.
Nierozstrzygnięta jest też przez wszystkie państwa sprawa Tajwanu, państwa na wyspie, które określa się jako Republika Chińska. Tajwan jest uznawany przez 22 państwa i uważa się za legalną władzę na całym obszarze Chin i Mongolii. Dziś Chińska Republika Ludowa, jako efekt komunistycznej rebelii, sprzeciwia się takim zapisom władz Tajwanu.
W Afryce Sahara Zachodnia (Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna) jest państwem nieuznawanym w wielu państwach na świecie. Obecnie jest kontrolowana przez Maroko. Jest to przede wszystkim efekt decyzji ekonomicznych z uwagi na bogate złoża fosforytów na tym terenie.
O ile Sahara Zachodnia jest uznawana nawet przez najmłodsze państwo: Sudan Południowy, o tyle Somaliland, który odłączył się na drodze secesji od Somalii, nie jest uznany przez żadne państwo niepodległe.
Na terenie Europy najmłodsze, uznawane przez Polskę państwo, to Kosowo. Państwo ogłosiło niepodległość 17 lutego 2008 r. i aktualnie jest uznawane przez 105 państw ze 193, będących członkami ONZ. Wśród państw, które nie uznały niepodległości Kosowa, jest Rosja czy Hiszpania, ale także nie należący do ONZ, Watykan.
Obszar na Ziemi określany jako państwo, musi spełniać warunki:
- niepodległości i niezależnej władzy,
- musi być zamieszkiwane przez określoną grupę ludzi, obywateli tego państwa,
- powinno mieć uznawane przez wszystkie państwa na świecie, bezsporne granice określające jego terytorium.
Obszar państwa stanowi terytorium lądowe z wodami śródlądowymi i morskie wody terytorialne.
Sposób sprawowania władzy w państwie jest uzależniony od ustroju politycznego.
Przykładowo Polska jest demokratyczną republiką parlamentarną o unitarnej (jednolitej) strukturze terytorialno- organizacyjnej.
Jeśli w państwie panuje król, to jest to monarchia.
Jeśli państwo jest podzielone na mniejsze autonomiczne kraje związkowe, jak to ma miejsce np. w Niemczech czy Rosji, to wtedy jego struktura jest federalna.
Ostatnie wydarzenia na mapie politycznej świata doprowadziły np. ustanowienie przez Rosję nowych podmiotów federacji rosyjskiej: Republiki Krymu i miasta federalnego znaczenia Sewastopol.
W zależności systemu rządów, inny od parlamentarnego, jest system prezydencki, występujący np. w USA. W tym państwie prezydent jest zarówno głową państwa, jak i szefem rządu, kieruje władzą wykonawczą i wybiera rząd.
System kanclerski, obowiązujący w Niemczech polega na tym, że prawie cała władza wykonawcza należy do kanclerza, który równocześnie jest głową rządu federalnego (władz poszczególnych krajów związkowych). Prezydent w tym państwie pełni jedynie funkcję reprezentacyjną.
Przykładem miejsca na Ziemi, które ma określony obszar i granice, ale nie jest stale zamieszkiwane, jest Antarktyda. To kontynent, który stanowi obszar międzynarodowy, przeznaczony jedynie do badań naukowych, na którym nie może być prowadzona działalność gospodarcza. Niektóre państwa, takie jak: Argentyna, Australia, Chile, Francja, Norwegia, Nowa Zelandia i Wielka Brytania określiły swoją strefę wpływów na tym kontynencie i dążą do uzyskania prawa do wydobywania surowców.
Podział świata na niezależne terytoria jest więc ciągle płynny. Wyraźne zmiany następowały w czasie wielkich odkryć geograficznych, w czasie dekolonizacji i w czasie przemian społeczno-ustrojowych po 1989 r.
Poza państwami, wciąż istnieją terytoria zależne, np. Grenlandia, Gibraltar, Gujana Francuska, Polinezja Francuska, Falklandy.
Na świecie występują jeszcze na ogół niewielkie terytoria zwane:
- eksklawą (część terytorium państwa oddzielona od głównego jej obszaru innym państwem), np. obwód kaliningradzki, część państwa należąca do Rosji;
- enklawą (terytorium otoczone ze wszystkich stron terytorium innego państwa), np. Lesotho, całe państwo otoczone z wszystkich stron przez RPA.
Miasto Baarle na pograniczu Belgii i Holandii jest typowym przykładem eksklawy i zarazem enklawy.

Zadania i polecenia:
Minimum:
1. Wyjaśnij genezę zmian na obszarze Półwyspu Krymskiego.
2. Wskaż na mapie Europy państwa powstałe po 1989 roku.
3. Wymień kilka przykładowych ustrojów politycznych na świecie.
4. Jaka jest różnica pomiędzy enklawą, a eksklawą?
Na lepszą ocenę:
1. Oceń politykę Rosji w zakresie poszerzania swoich wpływów na świecie.
2. Wskaż na mapie kilka przykładów krajów nieuznawanych przez wszystkie państwa na świecie, a następnie przedstaw przyczynę takiej sytuacji.
3. Jakie zmiany mogą nastąpić w prawie międzynarodowym, dotyczącym kontynentu Antarktydy w przyszłości?
4. Wymień kilka terytoriów zależnych i wskaż je na mapie świata.

Zapis lekcji:
1. Bieżący obraz zmian na mapie świata.
2. Cechy państwa.
3. Terytoria zależne, eksklawy i enklawy.
4. Antarktyda jako obszar międzynarodowy.